خرید آب از افغانستان؛ راهبرد نجات یا تله دیپلماتیک؟

این روزها که بحران آب در سیستان به نقطه بحرانی رسیده و تکمیل سایر سدهای افغانستان بر دیگر سرشبکه‌های حوضه آبریز هیرمند، شرایط را به‌سمت وخیم‌تر شدن سوق داده است، هر صدایی که از تریبون‌های رسمی شنیده می‌شود، در میان ناامیدی مردم پژواکی متفاوت دارد. پیشنهاد اخیر «فرهاد شهرکی»، نماینده سیستان، مبنی بر خرید آب مازاد از افغانستان در صورت تأمین حقابه ۸۲۰ میلیون مترمکعبی سیستان، در نگاه اول ممکن است ایده‌ای نوآورانه برای عبور از بحران به‌نظر برسد؛ اما اگر نقاب مصلحت‌سنجی را کنار بزنیم، با واقعیت تلخی روبه‌رو می‌شویم. این پیشنهاد، بیش از آن‌که گرهی از کار سیستان بگشاید، در حال گشودن گره‌های دیپلماتیک، امنیتی و حقوقی به‌ضرر منافع ملی ایران است.

 

نخستین خطای استراتژیک این پیشنهاد، تغییر ماهیت حقابه رودخانه هیرمند از یک تعهد بین‌المللی الزام‌آور به یک کالای تجاری است. معاهده دلتا یک سند حقوقی است؛ سندی که به ما حق می‌دهد، نه این‌که ما را در صف مشتریان همسایه قرار دهد. وقتی به‌عنوان نماینده یک ملت در پارلمان، پیشنهاد خرید آب مازاد را مطرح می‌کنیم، در واقع به طرف مقابل، که اتفاقاً به معاهده رسمی‌اش هم پایبند نبوده است، سیگنال می‌دهیم که حاضریم بابت حقی که نمی‌پردازید، هزینه کنیم.

این رویکرد عملاً مشروعیت چانه‌زنی‌های دیپلماتیک ایران را فرسایش می‌دهد و به طالبان این پیام را مخابره می‌کند که می‌توانند با بستن شیر آب یا القای خشکسالی، که بخشی از روایت هیدروپلیتیک افغانستان محسوب می‌شود، نرخ آن را بالا ببرند.

در ژئوپلیتیک شرق ایران، آب هیچ‌گاه فقط آب نبوده است؛ همیشه ابزار حکمرانی و تغییر معادلات بوده است. طالبان با رویکرد ایدئولوژیک خود بارها نشان داده است که در زمینه هیدروپلیتیک، ضمن هدف‌گذاری هژمونی آب، از آن برای تشدید فشار علیه ایران استفاده می‌کند. حال تصور کنید ایران به مشتری آب مازاد تبدیل شود. در چنین شرایطی، آیا طالبان در بزنگاه‌های سیاسی، امنیت مرزی یا تنش‌های دیپلماتیک، از اهرم قطع همین آب خریداری‌شده علیه ایران استفاده نخواهد کرد؟ پیشنهاد خرید آب، در عمل به‌معنای ایجاد وابستگی استراتژیک ناپایداری به همسایه‌ای است که سابقه نیکی در حسن همجواری ندارد. …