وقتی مرگ، آهسته و ارزان از راه می‌رسد

علیرضا محمودی فرد – پسادکترای حرفه‌ای آینده‌پژوهی، پژوهشگر و مدرس دانشگاه‌ها بگذارید از یک صحنه‌ی فراموش‌نشدنی در اورژانس شروع کنیم؛ صحنه‌ای که هر پزشکِ طبِ اورژانس، بارها و بارها تجربه کرده است. جوانی بیست‌وچند ساله را روی تخت می‌آورند، نبضش ضعیف، مردمک‌هایش به اندازه‌ی سر سوزن و تنفسش آن‌قدر آرام که گویی زمین از او طلبکار است.

مادرش کنار تخت، مویه‌کنان قسم می‌خورد که فرزندش «فقط یک بار امتحان کرده». این، چهره‌ی واقعی مواد افیونی و مخدر است؛ نه آن لذتِ موهومی که دلالانِ مرگ وعده می‌دهند، که یک اورژانسِ تمام‌عیار پزشکی.

می‌خواهیم در این یادداشت، نه با زبان پند و موعظه، بلکه با ادبیاتِ دقیقِ علم پزشکی، از جنگی بنویسیم که این مواد علیه تک‌تک سلول‌های بدن به راه می‌اندازند.

نخستین و مرگبارترین خاصیت مواد افیونی، «دزدیِ نفس» است. در ساقه‌ی مغز ما، مرکزِ فرماندهی تنفس قرار دارد؛ جایی که با ریتمی منظم، پیامِ «نفس بکش» را به ریه‌ها مخابره می‌کند. مواد افیونی، مانند تریاک، هروئین، مورفین و حتی داروهای مسکنِ تجویزی، این مرکز را بیهوش می‌کنند؛ نتیجه، «دپرسیون تنفسی» است؛ وضعیتی که در آن، مغز به معنای واقعی کلمه، نفس‌کشیدن را فراموش می‌کند.

فرد مصرف‌کننده، بی‌آنکه درد یا تقلایی کند، آرام‌آرام دچار کمبود اکسیژن می‌شود. ابتدا لب‌ها کبود می‌شوند، سپس هوشیاری محو می‌گردد و در نهایت، قلب به‌دلیل نرسیدن اکسیژن، از تپش می‌ایستد. این مرگِ خاموش، در بسیاری از مواردِ «اوردوز»، حتی به اورژانس هم فرصتِ مداخله نمی‌دهد.

اما اگر فرد از این ایست تنفسی جان سالم به در بَرَد، وارد «جهنمی مزمن» به نام «تخریب سیستم عصبی» می‌شود.

مواد افیونی، ساختار فیزیکی مغز را تغییر می‌دهند. آن‌ها به گیرنده‌های خاصی در مغز متصل می‌شوند که مسئول کاهش درد و ایجاد آرامش‌اند. اما این اتصال مداوم، مغز را فریب می‌دهد و باعث می‌شود تولید مسکن‌های طبیعی بدن – اندورفین‌ها – قطع شود؛ نتیجه این است: مصرف‌کننده، دیگر قادر نیست هیچ لذت طبیعی‌ای را تجربه کند.

غذای خوشمزه، آغوش یک عزیز، یک غروب زیبا؛ همه بی‌معنا می‌شوند. مغز به یک «باتریِ ازکارافتاده» بدل می‌شود که فقط با دوز بعدی مواد، موقتاً شارژ می‌گردد. این یعنی «بردگیِ بیوشیمیایی». …