خانه؛ آخرین سنگر قبل از خیابان

یادداشت میهمان - سجاد میرباقری فعال فرهنگی و اجتماعی: آسیب‌های اجتماعی معمولاً زمانی توجه افکار عمومی را به خود جلب می‌کنند که دیگر از مرحله هشدار عبور کرده‌اند؛ وقتی اعتیاد، خشونت، طلاق، بزهکاری، فرار از خانه، ترک تحصیل یا انواع آسیب‌های روانی به واقعیتی قابل مشاهده تبدیل شده‌اند. در آن نقطه، همه به دنبال مقصر می‌گردند؛ خانواده، مدرسه، رسانه، فضای مجازی، اقتصاد یا نهادهای اجتماعی.

اما پرسش مهم‌تر این است: آسیب، پیش از آنکه در خیابان دیده شود، کجا شکل گرفته است؟

پاسخ همیشه یکسان نیست، اما در بسیاری از موارد باید نخستین نشانه‌ها را در نزدیک‌ترین محیط به فرد جست‌وجو کرد؛ در خانواده.

خانواده نخستین محیطی است که انسان در آن اعتماد کردن، ارتباط برقرار کردن، حل تعارض، مسئولیت‌پذیری و مواجهه با شکست را می‌آموزد. اگر این محیط بتواند نیازهای عاطفی و اجتماعی اعضای خود را پاسخ دهد، در برابر بسیاری از بحران‌ها نقش حفاظتی ایفا می‌کند؛ و اگر این کارکرد تضعیف شود، فرد ممکن است برای جبران نیازهای برآورده‌نشده، به منابع دیگری در بیرون از خانه پناه ببرد.

از این منظر، خانه فقط یک فضای فیزیکی نیست؛ یک شبکه حمایت اجتماعی است.

اما مسئله امروز صرفاً فروپاشی خانواده به معنای طلاق یا جدایی نیست. بخش مهم‌تر و پنهان‌تر ماجرا، فرسایش رابطه در خانواده‌هایی است که هنوز از نظر ظاهری پابرجا هستند.

ممکن است اعضای یک خانواده سال‌ها در یک خانه زندگی کنند، اما گفت‌وگو میان آنها به حداقل رسیده باشد. ممکن است پدر و مادر از وضعیت فرزند خود بی‌خبر باشند، نه به این دلیل که علاقه‌ای ندارند، بلکه به این دلیل که فرصت و مهارت ارتباط مؤثر را از دست داده‌اند. ممکن است نوجوان ساعت‌ها در خانه حضور داشته باشد، اما بخش مهمی از زندگی فکری و عاطفی خود را در فضایی بیرون از خانواده تجربه کند.

این همان جایی است که باید میان «حضور در خانه» و «حضور برای خانواده» تفاوت قائل شد.

خانه‌ای که اعضای آن صرفاً در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند، الزاماً نمی‌تواند نقش پیشگیرانه خود را ایفا کند. …