خاورمیانه: گورستان ائتلاف های امنیتی/ دلایل ناکامی پیمان های امنیتی خاورمیانه چیست؟

خبرآنلاین - رسول صَفرآهنگ: خاورمیانه از دیرباز به عنوان یکی از حساسترین و پیچیدهترین مناطق جهان از حیث امنیتی شناخته شده است. قرار گرفتن این منطقه در تقاطع سه قاره، دارا بودن منابع عظیم انرژی و نیز تاریخ پرتنش روابط میان دولت های آن، همواره زمینه ساز شکل گیری پیمان های دفاعی و امنیتی متعددی بوده است. با این حال، آنچه پیمان های دفاعی خاورمیانه را از نمونه های مشابه در سایر نقاط جهان متمایز می سازد، ماهیت سیال، گاه ناپایدار و اغلب تأثیرپذیر آنها از رقابت های فرامنطقه ای و تحولات ژئوپلیتیک جهانی است.

چه آنکه عموم این پیمان ها روی کاغذ مانده اند یا به سرعت فروپاشیده اند و حالا با امضای پیمان دفاعی مشترک مکه میان عربستان، ترکیه و پاکستان، بار دیگر این پرسش تاریخی مطرح می شود که آیا این ائتلاف نیز در جمع پیمان های فرسوده منطقه دفن خواهد شد یا می تواند معماری امنیتی نوینی را در غرب آسیا رقم بزند؟ پاسخ این پرسش را در شکست مهمترین پیمان های پیشین جست و جو کنیم.  پیمان سعدآباد (۱۳۱۶/۱۹۳۷): نخستین گام در همکاری منطقه ای

پیمان سعدآباد را باید نخستین تلاش جدی برای ایجاد یک ترتیبات امنیتی منطقه ای در خاورمیانه دانست. این پیمان که میان ایران، عراق، ترکیه و افغانستان منعقد شد، اگرچه بیش از آنکه جنبه نظامی داشته باشد، توافقی برای همکاری های سیاسی و مرزی بود، اما زمینه ساز شکل گیری ایده ائتلاف های دفاعی در منطقه شد. از نقاط قوت این پیمان، ایجاد یک کانال ارتباطی میان کشورهای منطقه و تلاش برای حل و فصل مسائل مرزی از طریق گفت وگو بود.

با این حال، ضعف ذاتی این پیمان در فقدان یک تهدید مشترک و مشخص و نیز نبود سازوکارهای اجرایی مؤثر، باعث شد تا این پیمان کارایی چندانی در تأمین امنیت جمعی نداشته باشد و در عمل، بیش از یک توافق نمادین باقی بماند. از منظر تحلیل راهبردی، پیمان سعدآباد نشان دهنده آگاهی اولیه کشورهای منطقه از ضرورت همکاری امنیتی است، اما ناتوانی آنها در فرارفتن از منافع ملی و ایجاد یک ساختار امنیتی پایدار را نیز به نمایش می گذارد.  پیمان بغداد (۱۹۵۵-۱۹۵۸) و سنتو (۱۹۵۸-۱۹۷۹): حلقه های امنیتی جنگ سرد …