شاهوار؛ تخریب اعتماد و اعتبار جامعه مدنی

معدن بوکسیت تاش، در دامنه کوهستان شاهوار و نزدیکی روستای تاش از توابع شاهرود، در سال‌های گذشته به یکی از مناقشه‌برانگیزترین پرونده‌های محیط‌زیستی کشور تبدیل شده است. اعتراض‌های گسترده مردم منطقه، کنشگران محیط‌زیست و تشکل‌های مدنی، پیگیری موضوع در نهادهای رسمی و طرح آن در گزارش‌های کارشناسی و رسانه‌ها نشان می‌دهد که مسئله این معدن بسیار فراتر از فعالیت اقتصادی یا تأمین مواد اولیه کارخانه آلومینای جاجرم است. نگرانی درباره تخریب ساختار طبیعی کوهستان، منابع آب، پوشش گیاهی و پیامدهای زیست‌محیطی فعالیت معدن، از همان ابتدا محور اصلی مخالفت‌ها بوده است.

بااین‌حال، آنچه می‌خواهم در این نوشته بر آن تأکید کنم، وجه دیگری از این پرونده است که به‌گمانم، کمتر از ابعاد محیط‌زیستی به آن توجه شده؛ تأثیر تصمیم‌گیری درباره معدن شاهوار بر اعتبار جامعه مدنی و اعتماد مردم به امکان اثرگذاری کنش‌های مسالمت‌آمیز و مطالبه‌گرانه.

فعالیت این معدن پس‌از سال‌ها اعتراض و پیگیری مردم و کنشگران مدنی، برای چندین سال متوقف شد. این اتفاق، فارغ از ارزیابی نهایی درباره همه ابعاد حقوقی و کارشناسی پرونده، یک تجربه مهم اجتماعی بود. مردم دیدند که حضور مستمر در عرصه عمومی، ارائه استدلال، پیگیری حقوقی و مطالبه‌گری در تغییر تصمیمات مؤثر است. در کشوری که بسیاری از مطالبات مدنی و محیط‌زیستی به نتیجه روشنی نمی‌رسند، چنین تجربه‌ای شاید نشانه‌ای امیدبخش از امکان شنیده‌شدن صدای جامعه و توجه بخش‌هایی از حاکمیت به دفاع از خیر عمومی باشد.

اهمیت این تجربه فقط در توقف یک فعالیت معدنی خلاصه نمی‌شد. این دستاورد ممکن بود به تقویت یک باور اجتماعی کمک کند؛ اینکه برای حل مسائل عمومی، هنوز می‌توان به گفت‌وگو، تعامل و پیگیری از مسیرهای مدنی و قانونی امید داشت. جامعه مدنی برای ایفای نقش خود به چنین تجربه‌هایی نیاز دارد؛ تجربه‌هایی که نشان دهند مشارکت مردم صرفاً تشریفات یا دعوت نمادین نیست و می‌تواند در تصمیم‌گیری‌های واقعی اثر بگذارد. …