ایران همین جا است که ایستاده‌ایم

مرحوم سیدجواد طباطبایی، علیرغم همه‌ی نقدهایی که به حق یا به ناحق به اندیشه، روش و گفتار او وارد شده و می‌شود، جایگاهی بی‌بدیل در دوره‌ی معاصر اندیشه‌ی سیاسی ایران دارد. اهمیت او فقط در مجموعه‌ی آرایی که درباره‌ی ایران، تجدد، انحطاط، مشروطه و تاریخ اندیشه‌ی سیاسی مطرح کرد خلاصه نمی‌شود؛ اهمیت اصلی او شاید در این بود که «ایران» را بار دیگر به یک مسئله‌ی جدی نظری تبدیل کرد.

پیش از طباطبایی نیز درباره‌ی ایران بسیار نوشته شده بود؛ از تاریخ و ادبیات گرفته تا سیاست و جامعه. اما «ایران» کمتر به عنوان یک مسئله‌ی نظری مستقل موضوع اندیشه قرار گرفته بود. ایران برای بسیاری یا یک واقعیت بدیهی و مفروض بود، یا موضوعی برای احساسات میهن‌دوستانه، یا واحدی جغرافیایی و سیاسی که می‌شد درباره‌ی گذشته و حال آن سخن گفت. طباطبایی تلاش کرد پرسش دیگری را پیش بکشد: ایران چگونه ایران شده است و چگونه، علیرغم گسست‌ها، شکست‌ها، حملات و دگرگونی‌های عظیم تاریخی، همچنان ایران باقی مانده است؟ او که اصالتن تبریزی و ترک‌زبان بود با وام گرفتن تعبیر «به نام یا به ننگ» و تکرار چندین‌باره‌ی آن کوشید نه صرفن در حوزه‌ی نظر، حتا گاهی در حوزه‌ی عمل زمینه‌هایی را برای مقاومت به نفع ایران ایجاد کند؛ به مردی یا به نامردی باید ایران را حفظ کرد.

از همین منظر است که اهمیت کار او را باید فهمید. نقشی که طباطبایی در شناساندن پیشینه‌ی مفاهیم در اندیشه‌ی ایرانی و نسبت آنها با مفاهیم نوبنیاد اندیشه‌ی سیاسی غرب و نیز در توضیح نحوه‌ی ورود این مفاهیم به ایران معاصر داشت، بعید است بتوان به سادگی به شخص دیگری نسبت داد. حتی بسیاری از منتقدان جدی امروز او، به یک معنا، مسیر فکری خود را از جایی آغاز کرده‌اند که طباطبایی پیش از آنان گشوده بود. امروز می‌توان از ناکافی بودن برخی صورت‌بندی‌های او، از ضعف برخی استدلال‌های تاریخی‌اش یا از بعضی تعمیم‌های بیش از اندازه‌ی او انتقاد کرد؛ اما انصاف تاریخی حکم می‌کند که این نقدها را در نسبت با کاری که او انجام داد بسنجیم. …