دیدارهای فشرده در حاشیه دوحه؛ آفریقا و خلیجفارس روی میز مذاکره
بیستوهفتمین نشست وزارتی مجمع کشورهای صادرکننده گاز (جیئیسیاف) در دوحه قطر، بستری برای مجموعهای از دیدارهای دوجانبه فشرده وزیر نفت با همتایان آفریقایی و عرب خود فراهم کرد. محسن پاکنژاد در دیدار با اکپریکپه اکپو، وزیر منابع گازی نیجریه، درباره ظرفیتهای مشترک دو کشور در حوزه گاز و پتروشیمی و امکان انتقال فناوری گفتوگو کرد؛ نیجریه بهعنوان بزرگترین تولیدکننده نفت خام آفریقا و دارنده ذخایر قابل توجه گاز طبیعی، نقشی کلیدی در تأمین انرژی جهانی ایفا میکند.
در دیداری دیگر، وزیر نفت ایران با خلیفه رجب عبدالصادق، وزیر نفت و گاز لیبی و رئیس بیستوهفتمین اجلاس وزارتی جیئیسیاف، درباره کشف ذخایر جدید گاز در ایران و گسترش همکاریهای فنی و سرمایهگذاری مشترک در بخشهای گاز، پتروشیمی و زیرساختهای انرژی رایزنی کرد؛ لیبی از اعضای باسابقه اوپک و از بازیگران اثرگذار بازار انرژی منطقه به شمار میرود. دیدار با محمد عرقاب، وزیر انرژی و معادن الجزایر، بُعد دیگری از این رایزنیها بود؛ الجزایر، بزرگترین تولیدکننده گاز آفریقا و عضو مؤسس جیئیسیاف است و تولید گازش در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۰۵ میلیارد مترمکعب بوده و نزدیک به نیمی از آن از طریق خط لوله یا الانجی صادر شده است. وزیر نفت همچنین در دیدار با سعد الکعبی، وزیر انرژی قطر، بر تداوم تعاملات سازنده در بخش انرژی و اهمیت انتخاب دبیرکل آینده جیئیسیاف تأکید کرد؛ موضوعی که در آن دوره، یکی از مهمترین دستورکارهای مجمع کشورهای صادرکننده گاز به شمار میرفت و ایران بهعنوان بنیانگذار مجمع، بر حمایت از فردی شایسته، متخصص و توانمند برای این جایگاه تأکید داشت.
کمیسیون مشترک ایران و روسیه؛ فراتر از پرونده گاز
نوزدهمین کمیسیون مشترک همکاریهای اقتصادی ایران و روسیه، هرچند در رسانهها اغلب با محوریت واردات گاز شناخته شد، اما دامنهای بسیار فراتر از انرژی داشت. در این نشست، ۱۷ کارگروه تخصصی مسائلی را از تکمیل کریدور بینالمللی شمال-جنوب گرفته تا همکاری در صنایع فضایی، انرژی هستهای، امور تجاری و اقتصادی، مالی و بانکی، گمرک، صنعت و معدن، کشاورزی، بهداشت، فرهنگ و گردشگری و علم و فناوری، بررسی کردند. در نخستین روز نشست، کارگروههای «فضایی»، «همکاری علمی و آموزشی»، «گردشگری» و «منطقهای» به تفاهم کامل رسیدند، درحالیکه کارگروههای دیگری همچون گمرک، انرژی، مالی، صنعت و تجارت، مسکن، حملونقل، آب و محیطزیست، کار و رفاه اجتماعی و فرهنگ و آموزش، نشستهای فشرده خود را آغاز کردند. به گفته مصطفی برزگر، مدیرکل اروپا، آمریکا و کشورهای مستقل همسود وزارت نفت، در همان روز نخست در بیش از ۵۰ درصد موضوعهای مورد بحث با طرف روسی به تفاهم اولیه رسید.
سید علیمحمد موسوی، معاون امور بینالملل و بازرگانی وزیر نفت نیز اعلام کرد که سند نهایی کمیسیون هجدهم شامل ۱۹۳ بند بوده که حدود ۷۵ درصد آن اجرایی شده و تلاش کمیسیون نوزدهم، تعیینتکلیف پروژههای بهبنبسترسیده در کنار پیشبرد بندهای باقیمانده بود. در حاشیه این نشست، افزونبر سند اصلی، چهار سند دوجانبه دیگر میان دستگاههای مختلف دو کشور نیز امضا شد. همکاریهای دوجانبه با روسیه در سطح دیگری نیز پیگیری شد؛ محسن پاکنژاد در ۱۷ آذر ۱۴۰۴ میزبان آندری کوزینتسوف، وزیر صنایع بلاروس، بود و درباره گسترش همکاریهای دو کشور در حوزه انرژی گفتوگو کرد؛ دیداری که نشان میدهد دیپلماسی انرژی ایران در فضای اوراسیا فقط به مسکو محدود نمانده است.
بریکس، جادهای تازه بهسوی هند و فراتر
سفر وزیر نفت به هند برای شرکت در یازدهمین نشست وزیران نفت و انرژی بریکس را نمیتوان فقط حضوری تجاری دانست؛ این سفر تلاشی برای بازتعریف روابط تهران و دهلینو فراتر از صرف خرید و فروش نفت بود. پیوند دو کشور ریشهای تاریخی دارد؛ از دورهای که فارسی زبان رسمی بخش بزرگی از شبهقاره هند بود و آثار حافظ، سعدی و مولوی در مراکز علمی هند تدریس میشد، همانگونه که تأثیر معماری ایرانی بر بناهایی چون تاجمحل، این پیوند فرهنگی را تا امروز زنده نگه داشته است.
در حوزه انرژی، هند پیش از بازگشت تحریمهای آمریکا در سال ۲۰۱۸، از بزرگترین خریداران نفت ایران بود و در مقاطعی روزانه بیش از ۶۰۰ هزار بشکه نفت خام از ایران وارد میکرد؛ دو طرف همچنین درباره توسعه میدان گازی فرزاد B و سرمایهگذاری در صنایع بالادست و پاییندست مذاکره داشتند. بازگشت تحریمهای آمریکا این همکاری را متوقف کرد، اما گفتوگوها هیچگاه بهطور کامل قطع نشد و بندر چابهار و کریدور بینالمللی شمال-جنوب همچنان در دستورکار دو طرف باقی ماندند. در همین چهارچوب، پاکنژاد در دیدار با شری مانوهر لعل، وزیر نیرو، مسکن و امور شهری هند، و هاردیپ سینگ پوری، وزیر نفت و گاز طبیعی هند، درباره توسعه همکاریهای دوجانبه در حوزههای نفت، گاز و بازرگانی و همچنین مشارکت و سرمایهگذاری طرف هندی در پروژههای صنعت نفت ایران گفتوگو کرد.
وزیر نفت در سخنرانی رسمی خود در نشست وزیران بریکس، با اشاره به حملههای اخیر به زیرساختهای نفت، گاز، پالایش و پتروشیمی ایران، این اقدامها را تهدیدی علیه امنیت انرژی جهان توصیف و تأکید کرد که ثبات بازارهای جهانی تنها از مسیر همکاری کشورهای تولیدکننده و مصرفکننده ممکن است. وی طرح تشکیل «مشارکت امنیت انرژی بریکس» را ارائه کرد؛ ابتکاری که قرار است در چهارچوب نقشهراه همکاری انرژی بریکس برای بازه ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۰، بر حفاظت از زیرساختهای حیاتی انرژی، افزایش تابآوری زنجیره تأمین، توسعه سرمایهگذاری و تسهیل تبادل اطلاعات میان اعضا متمرکز شود. پاکنژاد در ادامه با ارائه تصویری از ظرفیتهای صنعت انرژی ایران اعلام کرد که تولید سالانه گاز طبیعی کشور به بیش از ۲۸۰ میلیارد مترمکعب، ظرفیت تولید نفت به روزانه ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار بشکه و ظرفیت تولید فرآوردههای نفتی به روزانه ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه رسیده است؛ ظرفیتی که به گفته او میتواند در خدمت همکاریهای گستردهتر میان اعضای بریکس قرار گیرد.
بخش دیگری از این سفر به حضور وزیر نفت در آیین گشایش رسمی «مرکز تعالی دیجیتال بریکس برای شبکههای هوشمند و ذخیرهسازی انرژی» اختصاص داشت. پاکنژاد این مرکز را نقطه عطفی در همکاریهای فناورانه اعضای بریکس دانست و تأکید کرد که توسعه فناوریهای دیجیتال، شبکههای هوشمند، ذخیرهسازی انرژی، هوش مصنوعی و تبادل دانش فنی از مهمترین نیازهای صنعت انرژی در دهههای آینده است؛ مرکزی که به گفته او میتواند شکافهای فناورانه میان اعضای بریکس را کاهش دهد و زمینه انتقال فناوری و شکلگیری پروژههای مشترک را فراهم کند.
تثبیت جایگاه ایران
نگاهی به این بخش کمتردیدهشده از فعالیتهای وزارت نفت نشان میدهد دیپلماسی انرژی دولت چهاردهم، فراتر از قراردادهای گازی با همسایگان، به دنبال تثبیت جایگاه ایران در معماری چندجانبه انرژی جهانی نیز بوده است؛ از دیدارهای دوجانبه در حاشیه اجلاسهای جیئیسیاف در قطر تا کمیسیونهای مشترک چندبخشی با روسیه و بلاروس و از طرح ابتکارهای تازه در بریکس تا احیای پیوندهای تاریخی و فرهنگی با هند. این تعاملات، در کنار دستاوردهای شناختهشدهتر در حوزه صادرات نفت و گاز، تصویری کاملتر از تلاش ایران برای حفظ و گسترش نفوذ خود در معادلات انرژی جهان در دو سال گذشته به دست میدهد. کد مطلب 2583868
