محمدمیرزا (تا زمان رسیدن به سلطنت در آبان ۱۲۱۳) بزرگترین پسر از ۲۵ پسر عباسمیرزا بود. مادر او دختر میرزا محمد قاجار دولو، بیگلربیگی بود (درباره او بنگرید به بامداد، رجال، جلد سوم، صص. ۲۳۴-۲۳۲؛ شناسایی درست هویت او در ابراهیمنژاد، ص. ۱۵۵).
فتحعلیشاه برای اجرای دستور منسوب به آقامحمدخان قاجار و گرامیداشت یاد او، به عباسمیرزا دستور داد نام پسرش را «محمد» بگذارد (سپهر، جلد دوم، ص. ۱).
همچنین فتحعلیشاه برای ایجاد پیوندهای ازدواج میان خاندان سلطنتی و شاخههای رقیب خاندان قاجار، محمدمیرزا را هنگامی که هنوز تنها حدود دوازده سال داشت، به تهران فراخواند تا با دختر امیرقاسمخان قوانلو، یعنی ملکجهانخانم، ازدواج کند؛ زنی که بعدها لقب مهدعلیا گرفت (فسایی، به کوشش رستگار، جلد اول، صص. ۷۱۸-۷۱۹؛ ترجمه بوسه، ص. ۱۶۰؛ سپهر، جلد اول، ص. ۱۸۶).
این ازدواج در شهریور ۱۱۹۸ برگزار شد، اما زندگی مشترک آنها چندان خوشایند و موفق نبود. پس از آنکه بسیاری از فرزندانشان درگذشتند، تنها دو فرزند از آنان زنده ماندند: ناصرالدینمیرزا، چهارمین پادشاه قاجار، و خواهرش ملکزاده عزتالدوله (امانت، ۱۹۹۷، صص. ۲۵-۲۶).
محمدمیرزا در دوران کودکی و جوانی، پسری کمحرف و کمرو به نظر میرسید که نشانه آشکاری از جاهطلبی سیاسی نداشت. او در تبریز آموزش سنتی و درباری دریافت کرد و در خوشنویسی مهارت داشت. بااینحال، دانش و دستاوردهای او در مقایسه با برخی برادرانش ــ بهویژه جهانگیرمیرزا و فرهادمیرزا ــ محدود بود؛ برادرانی که از آموزشهای دو قائممقام، یعنی میرزا عیسی و پسرش میرزا ابوالقاسم فراهانی، بهره بردند و بعدها به نویسندگانی نامدار تبدیل شدند. شماری دیگر از پسران عباسمیرزا نیز حامی و مشوق ادبیات و دانش بودند (امانت، ۱۹۹۷، صص. ۲۷-۲۸). …
