جمهوری آذربایجان پس از پیروزی در جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰، درصدد ایجاد مسیری از طریق جنوب ارمنستان برای اتصال به جمهوری خودمختار نخجوان برآمد؛ طرحی که از سوی ایران به دلیل پیامدهای احتمالی آن بر ژئوپلیتیک منطقه و مرز ایران و ارمنستان با مخالفت مواجه شد.
یکی از تحولات مهم منطقه قفقاز در سال ۲۰۲۵، توافق «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (TRIPP) میان جمهوری آذربایجان، ارمنستان و آمریکا است. پس از ناکامی باکو در احداث کریدور موسوم به زنگزور، آمریکا این پروژه را با عنوان جدید «مسیر ترامپ» و در قالب یک طرح اقتصادی دنبال کرد. بر اساس متن «موافقتنامه چارچوب در مورد TRIPP» که ۸ اوت ۲۰۲۵ به امضای وزرای خارجه آمریکا و ارمنستان رسید، قرار است شرکت توسعه TRIPP با سهم ۷۴ درصدی آمریکا و ۲۶ درصدی ارمنستان تأسیس شود.
بر این اساس، افزایش نقش آمریکا در مدیریت و توسعه این مسیر میتواند از منظر ایران به معنای افزایش نفوذ واشنگتن در محدوده مرزی ارمنستان با ایران باشد؛ موضوعی که نگرانیهایی درباره حاکمیت ارمنستان بر این منطقه و پیامدهای ژئوپلیتیکی آن ایجاد میکند.
در این چارچوب، آمریکا میتواند ضمن افزایش نفوذ بر مسیرهای تجاری میان ایران و ارمنستان، بر یکی از شاخههای کریدور بینالمللی شمال - جنوب نیز اثرگذار شود. افزون بر این، افزایش حضور و نفوذ آمریکا در قفقاز جنوبی میتواند پیامدهای امنیتی جدیدی برای شمال غرب ایران به همراه داشته باشد و نگرانیهایی درباره تکرار الگوهای حضور و تهدید پایگاههای آمریکا در کشورهای حاشیه خلیج فارس را در مرزهای شمالی ایران ایجاد کند.
کریدورهای قفقاز به میدان رقابت آمریکا و ایران تبدیل شد؛ برگ برنده تهران چیست؟
موضع جمهوری اسلامی ایران طی سالهای گذشته، مخالفت با ایجاد هرگونه مسیر خارج از کنترل و حاکمیت دولت ارمنستان و همچنین مخالفت با مداخله قدرتهای فرامنطقهای در مسائل قفقاز بوده است. ایران بر حفظ مرز خود با ارمنستان و استمرار امکان ارتباط زمینی با این کشور تأکید دارد.
در چنین شرایطی، یکی از گزینههای عملیاتی ایران، احداث راهآهن کلاله - جلفا» است؛ مسیری که در صورت اجرا میتواند بهعنوان یک مسیر موازی با «مسیر ترامپ» عمل کند و ظرفیت ترانزیتی جدیدی را در اختیار کشورهای منطقه قرار دهد.
راهآهن کلاله - جلفا از منطقه آقبند جمهوری آذربایجان وارد محدوده کلاله در ایران میشود و پس از عبور از جلفا به نخجوان متصل خواهد شد. در ادامه، در صورت احیای خط ریلی نخجوان به ارمنستان، این مسیر میتواند تا ایروان امتداد یابد و از آنجا به گرجستان، دریای سیاه و بازارهای اروپایی متصل شود.
احداث این مسیر ریلی به طول حدود ۱۰۰ کیلومتر میتواند ضمن تأمین خواسته جمهوری آذربایجان برای ایجاد ارتباط با نخجوان، زمینه حضور مؤثرتر ارمنستان در کریدورهای شمال - جنوب و شرق - غرب را نیز فراهم کند. از سوی دیگر، ایران میتواند با ارائه تعرفههای رقابتی، تسهیلات ترانزیتی و تضمین خدمات پایدار، جذابیت اقتصادی این مسیر را برای صاحبان کالا و کشورهای منطقه افزایش دهد.
نبرد ژئوپلیتیکی در مرز ایران؛ «مسیر ترامپ» در برابر کلاله - جلفا
به گزارش مهر، بر این اساس، راهبرد ایران میتواند بر دو محور استوار باشد؛ نخست، حفظ موضع واحد در مخالفت با ایجاد مسیرهایی خارج از کنترل حاکمیت ارمنستان و ورود قدرتهای فرامنطقهای به معادلات قفقاز و دوم، ارائه یک گزینه اقتصادی و ترانزیتی عملیاتی از طریق تکمیل راهآهن کلاله - جلفا.
در این چارچوب، توسعه زیرساختهای ریلی و ارائه مشوقهای ترانزیتی میتواند به جای تقابل صرف، زمینه ایجاد یک مسیر جایگزین و رقابتی را فراهم کند؛ مسیری که ضمن حفظ دسترسی ایران به ارمنستان، امکان اتصال جمهوری آذربایجان به نخجوان را نیز تأمین کرده و از تبدیل یک مسیر تحت نفوذ قدرتهای فرامنطقهای به تنها گزینه ترانزیتی منطقه جلوگیری کند.
در مجموع، ایران برای مواجهه با پیامدهای احتمالی «مسیر ترامپ» نیازمند راهبردی همزمان اقتصادی، ژئوپلیتیکی و امنیتی است. در این میان، احداث راهآهن کلاله - جلفا و ایجاد مشوقهای رقابتی برای عبور کالا میتواند یکی از مهمترین ابزارهای اقتصادی و ترانزیتی ایران برای کاهش جذابیت مسیر رقیب باشد. در صورت افزایش حضور نظامی یا امنیتی قدرتهای فرامنطقهای در نزدیکی مرزهای ایران نیز موضوع باید در چارچوب سیاستهای دفاعی و امنیت ملی کشور مورد ارزیابی قرار گیرد. کد مطلب 6916778 زهره آقاجانی
