یکشنبه, ۹ اردیبهشت, ۱۴۰۳ / 28 April, 2024
مجله ویستا

همنشینی اجباری علوم


راست می گوید وزیر علوم همنشینی علوم جدید و قدیم می تواند سرمنشاء اتفاقات میمونی شود, حتی به قیمت صدور آئین نامه و به منظور ایجاد وحدت فیزیکی همکاری و همدستی علوم انسانی جامعه شناسی, مردم شناسی, زبان شناسی, انسان شناسی و با علوم کمتر انسانی الهیات, حقوق, کلام و فلسفه و مگر نه اینکه آگاهی محصول آغشتگی علوم است به همدیگر حتی اگر منظور پاکسازی بوده باشد

راست می گوید وزیر علوم: همنشینی علوم جدید و قدیم می تواند سرمنشاء اتفاقات میمونی شود، حتی به قیمت صدور آئین نامه و به منظور ایجاد وحدت فیزیکی. همکاری و همدستی علوم انسانی (جامعه شناسی، مردم شناسی، زبان شناسی، انسان شناسی و...) با علوم کمتر انسانی (الهیات، حقوق، کلام و فلسفه و...) مگر نه اینکه آگاهی محصول آغشتگی علوم است به همدیگر حتی اگر منظور پاکسازی بوده باشد. تاریخ شناخت موید این ادعا است که بسیاری از مواجهه های اجباری و همنشینی های مقتدرانه در قلمرو اندیشه اولین اثر درازمدتش سردر آوردن از سرزمین های جدید است، سرزمین هایی با مرزهایی جدید و صاحبان جدید.غرب مسیحی در سده های یازده تا سیزده میلادی از طریق آشنایی با آثار یونانی- رومی (عمدتاً به یمن مسلمین) و شکل دادن به سه گانه روم- یونان-اورشلیم (به تعبیر مورخین غربی) این تجربه نیکو را از سرگذراند و زمینه ساز خروج از قرون وسطی شد، نه تنها بازسازی ساختار کلیسا بلکه ساماندهی دوباره معرفت، ارزش ها، قوانین و نهادهای جامعه اروپایی در تمامیت خود. مقصود از این همنشینی البته همان بود که دغدغه وزیر علوم نیز هست: سازماندهی دوباره جامعه ای متشتت، ناامن، فاسد، خشن، در گسست با ارزش های اخلاقی مسیحی، به امید تحقق ایده آل جهانشمول مسیحیت و فراهم آوردن شرایط مساعد رسیدن به رستگاری. کارگزاران آن پروژه مسئولین ذی نفوذ کلیسا بودند و برخوردشان با علوم یونانی و حقوق رومی کاملاً ابزاری (به تعبیر امروزی ها). با این وجود اگر چه گفت وگوی افلاطون- سیسرون و مسیح آسان فراهم نشد، با واکنش های تند بسیاری مواجه گشت و حتی بسیاری از علما را از کرده خود پشیمان ساخت، اما در نهایت موفق شد راه جدیدی را در برابر جنبش های کور و خشونت طلب اجتماعی هزاره گرا که اروپا را تهدید می کرد بگشاید و زمینه های استقرار نوعی عقلانیت، نوعی اومانیسم، نوعی همبستگی اجتماعی براساس حقوق و... را فراهم آورد. مسیحی کردن علوم و حقوق، نهایتاً منجر به یونانی- رومی شدن مسیحیت شد. نتایج مادی آن همنشینی پرتشتت را می توان در سه حوزه اجتماعی، کلامی- فلسفی و انسانی چنین خلاصه کرد.

• سازماندهی قانون جدید

مطالعه و الگوبرداری از حقوق روم باستان (پایه گذاری اولین دانشگاه حقوق اروپایی در سال ۱۰۸۸ در شهر بولونی ایتالیا) و ترکیب آن با دستورات اخلاقی مسیحی بنا بر دستور پاپ گرگوار هفتم، استقرار نوعی تمرکز و اجماع عمومی در حوزه اجتماعی و نیز سیاسی را به دنبال داشت: تلطیف حقوق رومی از یکسو و کاربردی کردن اخلاق مسیحی از سوی دیگر که قرن ها پس از مسیحی شدن رم همزمان و بی ربط با یکدیگر زیست می شدند و انشقاق و تنش در میان آحاد جامعه مومنین از مهمترین عوارض آن بود. به تعبیر امروزی ها قانونمند کردن جامعه پرتشنج، مهمترین دستاورد این تلفیق و ترکیب بود.

اعاده حیثیت از انسان: سن آنسلم به جای سن اگوستن

تفسیر دوباره از مسئله ظهور مسیح و دلایل انتظار طولانی مومنین، مضطرب از تاخیر او نقطه عزیمت تفسیر دوباره از نسبت انسان با آزادی، اختیار و سرنوشت خود شد. مسیح نمی آید چرا که زمین درخور اقامت او نیست. زمین درخور اقامت او نیست چرا که مومنین در دیرها معتکف حسرت و نومیدی خود هستند و به دنیا بی اعتنا. مسئولیت تاخیر ظهور مسیح بردوش همه کسانی است که رستگاری خود را در خلوت نشینی تدارک می بینند و هیچ اقدامی برای شایسته کردن زندگی نمی کنند. باید رفتار ها و عادات را تغییر داد. رفتار انزواجویانه و بریدگی از دنیا بی فایده است. آستین ها را باید بالا زد. چشم انداز اصلی فتاوی روحانیت پس از رفورم گرگوری این بود: تاثیرگذاری برروی رفتار و زیست جامعه، قدرت و سنت ها. حقیقت باید بر عادات و رسوم فائق آید. سنت کلامی سن اگوستنی مانع بزرگی برای این تغییر رفتار بود. سن اگوستن معتقد بود که طبیعت بشری به یمن گناه نخستین آسیب دیده است و اراده بشری نمی تواند سرچشمه رستگاری اش باشد و هر چه بکوشد قادر به خرید گناهانش نخواهد بود. درست است که خدا می تواند انسان را نجات دهد اما او است که تصمیم می گیرد چه کسی را نجات دهد و چه کسی را نه. در نتیجه عمل انسانی هیچ ارزشی ندارد. تنها راه نجات پرهیز از عمل است و خلوت نشینی، عبادت، زیارت و برگزاری آئین مذهبی تنها وظیفه مومن. این مانع به یمن یک تحول جدی در الهیات، بر داشته شد.سن آنسلم با تعریف دوباره ای که از نسبت گناه اولیه و انسان گناهکار داد چشم انداز جدیدی را برای عمل انسانی باز کرد. به تعبیر او مسیح گناه اولیه انسان را خریده، بشریت نجات یافته و محکوم به انهدام نیست. وظیفه انسان، از این پس این است که در همین دنیا مواظب گناهان فعلی خود باشد، گناهانی که او شخصاً باید به عهده بگیرد. انسان مسئول است و تلاش هایش معطوف به فایده. این تغییر افق به یمن همنشینی با فلاسفه یونان کل فلسفه قدیمی قرون وسطی را زیر سئوال برد: شیوه عمل رحمت خداوندی جانشین طبیعت بشری شدن نیست بلکه بر عکس شفا دادن او است به گونه ای که انسان بتواند آزادانه انتخاب کند و عمل کند. با این نوآوری های کلامی، این انسان بود که مقدمات ظهور را باید تدارک می دید با ابزاری جدید: علوم.

•شکل گیری الهیات جدید

اعاده حیثیت از انسان جایگاه عقل را نیز ارتقا بخشید. در نتیجه رستگاری از این به بعد یک اقدام عقلانی به حساب می آمد. انسان به یمن این عقلانیت می توانست حساب و کتاب کند. مدیریت و هدایت زندگی اش را خود به گردن گیرد و این به معنای وارد کردن نوعی خرد در متن واقعیتی بود که غیرقابل پیش بینی می نمود و نامش: مشیت، تغییر در زندگی مادی بشر. لازمه تغییر در وضعیت مادی، شناخت آن است و نیز برقراری نسبتی جدید میان آحاد یک جامعه. اولی یعنی علم و دومی یعنی حقوق. از این پس، استفاده از عقل در علم و حقوق وظیفه شرعی محسوب می شد و نه دیگر مشکوک علم یونانی و حقوق رومی دو ابزار اصلی خردورزی بودند. حقوق رومی ابزار سنجش شد و علم یونانی ابزار شناخت. اگرچه قبلاً هم هنرهای آزاد در مدارس مذهبی تدریس می شدند اما حضوری کم رنگ داشتند و از قرن یازده- دوازده به بعد بود که باز هم بنا بر بخشنامه ها و مصوبات مقامات کلیسا و به رغم مخالفت بسیاری جایگاه مستقیم خود را در درون دانشکده ها باز کردند. پی یر ابلارد یکی از همین راسیونالیست های دست پرورده دانشکده های هنرهای آزاد بود، کسی که براساس مدل یونانی معرفت، یعنی شرحی مجرد و سیستماتیک و نه همچون گذشته تفسیر خطی تاریخی و سمبلیک از متون مقدس، الهیات جدید را پایه ریزی کرد. همین متد بود که توسط شاگردان او ادامه پیدا کرد و اولین مجموعه کلامی را به نگارش در آورد و البته از همین رو با واکنش های شدید کسانی چون سن برنارد روبه رو شد. سنت آلبرت و سنت توماس دکن نیز در یونانی کردن مسیحیت _ یا برعکس- نقش بسزایی داشتند و در پرتو آنالیز ارسطویی از طبیعت انسان نگاه جدید سیستماتیک و عقلانی به مسئله اخلاق، سیاست و کار بیفکنند.

•گذر از اسکولاستیک

اگرچه متد اسکولاستیک، به رغم نفوذ علوم غیردینی، همچنان مرجع گرا بود و با متد تجربی مدرن (گالیله، دکارت، کپلر، نیوتون...) فاصله های بسیاری داشت اما توانست از طریق طرح سئوال، تفکیک گذاری، سنجش و نتیجه گیری های متدیک اشکالات، روحیه علمی عتیق را بیدار ساخته و مستقیماً محققین را برای رویکرد فرضی- استنتاجی که وجه ممیزه علم مدرن بود آماده سازد. بی تردید بسیج همه قوا به قصد تحقق و تعمیم اخلاق و فرهنگ مسیحی انجام می گرفت اما انتخاب عقل به عنوان معیار سنجش، درجه بندی، ساخت و ساز تساهل از سوی علمای مذهبی کلیسا موجب عقب نشینی گرایشات متحجر و جنبش های خشونت گرای مذهبی زمانه خود گردید. به میراث فرهنگی غیرمسیحی که قرن ها در لابه لای کتابخانه ها خاک می خورد و کفرآمیز تلقی می شد نگاه جدیدی شکل گرفت، ترس از این همه به کناری رفت و حتی به قیمت استفاده از اقتدار مذهبی استفاده از آن میراث اجباری اعلام شد. عهد باستان نیز کاملاً با تخیل و هویت قوم های متفاوت مسیحی اروپا درآمیخت و سنتزی شد برای ورود به فردایی متفاوت. همان فردایی که لوتر از آن سر زد و اراسم نیز یکی از دشمنان رسمی اسکولاستیک و از وفاداران رسمی کلیسای این بار کاتولیک. (اتفاقی که در مسیحیت شرقی نیفتاد و منشاء انشقاق کلیسای ارتدوکس گشت.) مقصود از این گریز به صحرای تاریخ، مشروعیت بخشیدن به ضرورت آغشتگی علوم و شناخت است به یکدیگر. نزدیک کردن دنیاهای موازی. اتفاقی که در زندگی روزمره و حوزه های مختلف آن افتاده است بی آنکه در این باب مضمون سازی جدی ای صورت گرفته باشد. شک و تردید ما نسبت به مشروعیت دینی علوم انسانی جدید بی شباهت به شک و تردید آنها در مواجهه ناگهانی با علوم یونانی رومی نیست. انگیزه ما نیز برای مذهبی کردن علوم انسانی بی طرف نیز به آنها شبیه است. همین که برای این کار مجبور می شویم دست به دامن قانون و بخشنامه و دستورات از بالا بشویم نیز هم. ممکن است این مقایسه با قرون وسطای غربی برای مسلمانانی که به درستی مدعی آنند که اروپا را، ملل اسلامی عرب با منابع رومی- یونانی، با جبر و هندسه و طب آشنا کرد، کار خوشایند ی نباشد. اما سئوال این است که چرا ابن رشد پدر عقلانیت غربی شد و در ملل اسلامی فراموش گشت شاید از همین رو است که علوم انسانی جدیده همین ما را- آموزگاران علم و مدنیت و ریاضیات به غربی ها- می ترساند.از همنشینی- ولو اجباری- باید استقبال کرد حتی اگر معلوم نباشد چه کسی تحت تاثیر آن دیگری قرار می گیرد. بر عکس، اصلاً به همین دلیل که معلوم نیست و غیرمترقبه هست. شاید حتی لزومی به صدور بخشنامه نباشد، علمای علوم انسانی با پای خودشان به استقبال خواهند رفت. این همنشینی اگر به زد و خورد منجر نشود به برقراری عادت های جدید خواهد انجامید. تغییر متد اسکولاستیکی در این سو، کاربردی ساختن علوم انسانی در آن سو و هر دو امیدوار به این ماجرا که ری و روم و بغداد شاید جایی به هم برسند. خدا را چه دیدی؟ لازم به ذکر نیست که ما خوشبختانه در قرون وسطی زندگی نمی کنیم و انکیزیسیون اصلاً مربوط به مسیحی ها است. شرط گفت وگو مگر نه اینکه داشتن امنیت است؟

سوسن شریعتی



همچنین مشاهده کنید