ویژه نامهها
خبرگزاری تسنیم ـ صادق گلستانی*؛ هر نظام اجتماعی برای صیانت از نظام ارزشی و حفظ اعتبارات اجتماعی خود، سازوکارهای مختلفی را تدوین و اجرا میکند. این سازوکارها را میتوان در دو بعد ایجابی و سلبی بررسی کرد. در بعد ایجابی، تربیت اجتماعی و جامعهپذیری قرار دارد که هدف آن درونیسازی ارزشها و هنجارهای اجتماعی است. در این فرایند، کنشگران از طریق پذیرش درونی ارزشها و هنجارها، به رفتار هنجارمند روی میآورند؛ بهگونهای که حتی در شرایطی که امکان نقض هنجارها بدون تحمل هزینه وجود داشته باشد، التزام به هنجار را انتخاب میکنند.
در مقابل، بعد سلبی شامل شیوههای مختلف مجازات و ضمانتهای اجرایی است. این سازوکارها با تأثیرگذاری بر اراده فرد، از طریق ایجاد هزینه برای رفتار هنجارشکنانه، او را به رعایت هنجارها سوق میدهند. بنابراین، فرد ممکن است نه صرفاً بر اساس پذیرش درونی، بلکه به دلیل پرهیز از پیامدهای رفتار هنجارشکنانه، مسیر هنجارمندی را برگزیند.
البته اولویت دادن به بعد ایجابی به معنای نفی بعد سلبی نیست. این دو، دو مسیر متعارض نیستند، بلکه مکمل یکدیگرند. جامعه با بهرهگیری از سازوکارهای ایجابی، زمینه پذیرش و درونیشدن ارزشها را فراهم میکند و با استفاده از سازوکارهای سلبی، ضمانت اجرایی لازم برای حفظ هنجارها و حمایت از نظم اجتماعی را به وجود میآورد.
با این حال، متأسفانه در کشور ما مدتی است برخی جریانهای اجتماعی، میان این دو بعد نوعی دوگانهسازی ایجاد کردهاند و گاه به نام «کار فرهنگی»، شیوههای کنترل اجتماعی و ضمانتهای اجرایی ناظر بر رفتارهای هنجارشکنانه را تخطئه میکنند. این مسئله بهویژه در حوزه رفتارهای نرم و رسانهای اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا گاهی با طرح این دوگانه، توصیه فرهنگی در برابر هرگونه اقدام سلبی قرار داده میشود و در نتیجه، زمینه برای تداوم برخی رفتارهای هنجارگریز در عرصه جنگ نرم فراهم میشود.
قرآن و نفی دوگانهسازی میان فرهنگسازی و کنترل اجتماعی
بررسی آموزههای قرآن کریم نشان میدهد که این کتاب اساساً چنین دوگانهای را به رسمیت نمیشناسد. قرآن در مواجهه با برخی رفتارهای آسیبزا در حوزه اجتماعی و نرم، صرفا به توصیه اخلاقی، فرهنگسازی یا اقدامات اقناعی بسنده نمیکند، بلکه رویکرد سلبی را …
