در نظام دادرسی کیفری، عدالت صرفاً به معنای مجازات فردی که مرتکب جرم شده نیست؛ عدالت زمانی معنا پیدا میکند که در تمام مراحل رسیدگی، حقوق متهم، بزهدیده و سایر طرفهای پرونده نیز رعایت شود. یکی از مهمترین این حقوق، امکان برخورداری متهم از وکیل است؛ حقی که فلسفه آن حمایت از دادرسی منصفانه و جلوگیری از تضییع حقوق اشخاص است.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم تحقیقات مقدماتی، مرحلهای تعیینکننده در یک پرونده کیفری است. در این مرحله، اتهام بررسی میشود، ادله جمعآوری میشود و اظهارات افراد در روند رسیدگی نقش پیدا میکند. به همین دلیل، حضور آگاهانه وکیل میتواند به متهم کمک کند تا حقوق و تکالیف قانونی خود را بشناسد و دفاع خود را در چهارچوب قانون مطرح کند.
مطابق ماده ۱۹۰ قانون آیین دادرسی کیفری، متهم میتواند در مرحله تحقیقات مقدماتی یک نفر وکیل دادگستری همراه خود داشته باشد و این حق باید پیش از آغاز تحقیق توسط بازپرس به او ابلاغ و تفهیم شود. قانون همچنین برای سلب این حق یا عدم تفهیم آن، ضمانت اجرای انتظامی پیشبینی کرده است.
این حکم را نباید یک تشریفات اداری تلقی کرد. فلسفه چنین حقی آن است که فردی که با اتهام کیفری مواجه شده، در موقعیتی قرار نگیرد که به دلیل ناآشنایی با قواعد حقوقی، ناتوانی در تشخیص حدود دفاع یا اضطراب ناشی از فرایند کیفری، حقوق قانونی خود را از دست بدهد.
از سوی دیگر، حضور وکیل به معنای نفی اختیار مقام قضایی برای انجام تحقیقات نیست. وکیل قرار نیست جای بازپرس را بگیرد یا در فرایند کشف حقیقت مداخله خارج از حدود قانون داشته باشد. نقش او دفاع حقوقی از متهم و توجه دادن مرجع رسیدگی به نکاتی است که میتواند برای کشف حقیقت و اجرای قانون اهمیت داشته باشد. قانون نیز صراحتاً به وکیل اجازه داده است پس از اطلاع از اتهام و دلایل آن، مطالب لازم برای دفاع یا اجرای قانون را مطرح کند.
در این میان، ماده ۴۸ قانون آیین دادرسی کیفری نیز برای فردی که تحت نظر قرار گرفته، امکان درخواست حضور وکیل را پیشبینی کرده است. البته قانون در برخی جرائم، از جمله جرائم علیه امنیت داخلی یا خارجی و برخی جرائم سازمانیافته، مقررات ویژهای درباره …
