یکم ربیع الاول ، سالروز هجرت پیامبر اسلام(ص) از مکه به مدینه است. این هجرت فقط یک جابهجایی نیست؛ یک نقطه عطف بزرگ در تاریخ اسلام و حتی تاریخ تمدن انسانی است. در این رخداد، پیامبر(ص) نشان دادند که برای ساختن آینده، باید هم عقلانی بود، هم صبور، هم مداراگر و هم آمادهی استفاده از همه ظرفیتهای انسانی.
اگر بخواهیم از هجرت برای امروز خودمان درس بگیریم، باید آن را بهعنوان یک الگوی روشن برای اصلاح، گفتوگو، همزیستی و ساختن جامعهای بازتر و کارآمدتر ببینیم. ۱.برخی ممکن است هجرت را فقط ترکِ مکه بدانند، اما در واقع، این حرکت یک تصمیم آگاهانه و دقیق بودبرنامهریزی دقیق و عقلانی در سختترین شرایط. هجرت با هیجان و شتابزدگی انجام نشد. پیامبر(ص) با دقت و آرامش، همه چیز را مدیریت کردند:
۱. زمان حرکت بهگونهای انتخاب شد که دشمن غافل بماند.
۲. مسیر حرکت مستقیم به مدینه نبود؛ ابتدا به غار ثور رفتند تا ردّشان معلوم نشود
۳. چند نفر از یاران نزدیک وظایف مشخصی بر عهده گرفتند؛ از رساندن خبر گرفته تا تهیه آذوقه.
۴. یک راهنمای حرفهای نیز برای ادامه مسیر انتخاب شد.
اینها نشان میدهد که در سیره پیامبر(ص)، توکل هرگز به معنای ترکِ تدبیر نیست. برعکس، ایمانِ درست با عقلانیت و برنامهریزی همراه است.
۲. استفاده از همه ظرفیتها؛ حتی از بیرونِ دایره خودی
یکی از نکات بسیار مهم در ماجرای هجرت این است که پیامبر(ص) برای راهنمایی مسیر، از عبدالله بن اریقط استفاده کردند؛ کسی که در آن زمان مسلمان نبود، اما امین و کاربلد بود. این انتخاب بسیار معنا دارد: پیامبر(ص) به ما آموختند که در کار بزرگ، باید شایستگی را دید، نه فقط برچسبها را. یعنی اگر کسی تخصص، صداقت و توانایی دارد، میتوان و باید از او استفاده کرد؛ حتی اگر از نظر فکری، همفکرِ ما نباشد. این یک درس مهم برای امروز ماست: جامعه با حذف نیروها رشد نمیکند؛ با بهکارگیری همه نیروهای مفید رشد میکند.
۳. پیمان مدینه؛ پایهگذاری یک جامعه متکثر و مداراگر
بعد از ورود پیامبر(ص) به مدینه، یکی از مهمترین اقدامات ایشان پیمان مدینه بود. این پیمان فقط یک قرارداد ساده نبود؛ بلکه نوعی نظم اجتماعی و سیاسی نو به شمار میرفت. پیمان مدینه چه بود؟ مدینه شهری بود با گروههای مختلف: مسلمانان مهاجر- مسلمانان انصار- یهودیان- و قبایل گوناگون در چنین شهری، اگر قانون و توافق مشترک وجود نداشته باشد، اختلاف و درگیری خیلی زود بالا میگیرد. پیامبر(ص) با پیمان مدینه، میان این گروهها قاعدهی همزیستی ایجاد کردند.
مهمترین ویژگیهای پیمان مدینه:
الف. به رسمیت شناختن تنوع اجتماعی
پیامبر(ص) مردم بدوی با فرهنگ قبیله ای را قانع کردند که جامعه فقط از یک گروه تشکیل نشده است. افراد و گروههای مختلف، با باورها و هویتهای متفاوت، در کنار هم مسالمت آمیز باید زندگی کنند
ب. تنظیم رابطه به جای حذف دیگری
بهجای اینکه دیگران حذف شوند، رابطهی میان گروهها بر اساس قانون و توافق تنظیم شد.
ج. پذیرش مسئولیت مشترک برای امنیت شهر
همهی گروهها در برابر تهدیدهای بیرونی مسئولیت داشتند. یعنی امنیت، یک امر جمعی بود.
د . پایهگذاری زندگی مسالمتآمیز
این پیمان نشان داد که میتوان در یک جامعه، با وجود اختلاف عقیده، زندگی آرام و منظم داشت.
۴. مدارا؛ یک اصل مهم در ساختن جامعه
هجرت به ما یاد میدهد که مدارا، نشانه ضعف نیست؛ بلکه نشانه فهم عمیق از جامعه است. پیامبر(ص) در مدینه جامعهای را ساختند که در آن، گروههای مختلف در کنار هم قرار گرفتند و با وجود تفاوتها، توانستند یک زندگی مشترک را تجربه کنند. این نگاه، برای امروز ما نیز مهم است. جامعهای که فقط به حذف فکر کند، دیر یا زود فرسوده میشود. اما جامعهای که به گفتوگو، قانون، مدارا و همافزایی تکیه کند، میتواند پیشرفت کند. از این منظر، هجرت پیامبر(ص) یک الگوی روشن برای اصلاحطلبی دینی و اجتماعی است.
سخن آخر: اگر پیامبر(ص) هجرت کرد، برای این بود که «مدینهای» بسازد که در آن همه جایِ رشد داشته باشند. امروز، وظیفهیِ اصلاحگرانِ دلسوز این است که از طریقِ تغییرِ نگاهها و کنار گذاشتنِ تنگنظریها، فضایِ کشور را چنان «امن، عقلانی و گشوده» کنند که «هجرت»، نه یک اجبار برای فرار، بلکه یک انتخابِ شخصی برایِ ارتقا باشد.
ما امروز بیش از هر زمانِ دیگری به روحِ «پیمان مدینه» نیاز داریم؛ پیمانی که در آن برای همهیِ فرزندانِ این سرزمین، با هر عقیده و تخصص، جایی برای ساختن و ماندن باشد.
انتهای پیام
