ایران آنلاین:
رضا مختاری اصفهانی؛ پژوهشگر تاریخ / چنانچه کسانی مانند میرزاحسن رشدیه، یحیی دولتآبادی، میرزا محمدمهدی شریف کاشانی، سیدحسن تقیزاده و... با فعالیتهای فرهنگی به جهان سیاست راه یافتند. اینان متفاوت از اعیان پیوسته به مشروطه بودند که بعضی از آنان در میانه راه از مشروطه بریدند یا نگاهی نخبگانی به تغییرات در ساختار سیاسی داشتند. برخی از مشروطهخواهان نیز از معلمان یا دانشآموختگان مدرسه سیاسی بودند که در دوره مشروطه به مقامات عالی سیاسی یا مناصب فرهنگی دست یافتند. محمدعلی فروغی و علیآکبر دهخدا نمونهآی از خیل کاروان معرفت این مدرسه هستند. فروغیها (محمدحسین و پسرش، محمدعلی) بهجز تدریس و نظامت مدرسه سیاسی، با انتشار روزنامه «تربیت» برای آگاهی ملی ایرانیان تلاش میکردند. تاریخ و ادبیات دو رکن اساسی مقالات تربیت بودند. تأسیس انجمن معارف در دوره صدارت میرزاعلیخان امینآلدوله نیز فرصتی برای این منورالفکران بود که اقدامات اصلاحی خود را پیش ببرند. اعضای انجمن معارف ترکیبی از دولتیها و منورالفکرانی بود که در «تأسیس مکاتب جدید و توسعه معارف» میکوشید. انجمن نه تنها به رشدیه، بنیانگذار مدارس جدید، آزادی عمل بخشید که موجب ایجاد مدارس گوناگون توسط افراد دیگر شد. دولتآبادی در مراسم گشایش انجمن، رسالهآی با عنوان «دستور کارخانه آدمسازی» خواند؛ نطقی که نشان از اهمیت فرهنگ و آموزش در نزد آزادیخواهان ایرانی داشت. مهمترین ثمره انجمن معارف، مدرسه علمیه است که توسط امینآلدوله گشایش یافت. در همین مراسم بود که میرزامحمودخان احتشامآلسلطنه پیشنهاد ترجمه «پارهآی از کتابهای مفید برای بیداری ملت» را داد. تجدد اما در نظر بعضی از این رجال، بایستی درونزا و همراه با میهنپرستی و اعتدال در آن باشد. از همینرو امینآلدوله در پاسخ این پیشنهاد گفت: «البته فراهمآوردن اسباب یک اندازه بیداری ملت لازم است، ولی نه زیاد، زیرا که شخص غریق اگر از زندگانی خود ناامید شد، از تلاشکردن و دست و پازدن هم که ممکن است او را به تخته پارهآی برساند، بازخواهد ماند.» …
