فروش آنلاین زیر ضرب؛ هک گسترده در کمین شبکه ایران است؟

دنیای اقتصاد/متن پیش رو در دنیای اقتصاد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

فروش اینترنتی کسب‌وکارها، به‌ویژه کوچک‌ها، در زمان قطعی آنلاین به‌شدت آسیب دید. در همایشی که در گروه رسانه‌ای دنیای‌اقتصاد با عنوان «اثرات قطعی اینترنت بر اقتصاد و کسب‌وکارها» برگزار شد، کارشناسان اعلام کردند، با توجه به اینکه بیش از ۷۰درصد کسب‌وکارها از‌ هاستینگ خارجی استفاده می‌کنند، با قطعی اینترنت نمی‌توانند سفارش بگیرند. ارسال بسته‌های فروش اینترنتی با مشکل مواجه شده و زیان خرده‌فروش‌ها ۳۵همت برآورد شده است. 
 
دومین پنل گروه رسانه‌ای «دنیای‌اقتصاد» درباره اثرات قطع اینترنت بر اقتصاد و کسب‌وکارها با عنوان «تهدیدها و آسیب‌های فنی قطع اینترنت» روز یکشنبه پنجم بهمن‌ماه برگزار شد. سخنرانان این نشست درباره تاثیر قطع اینترنت بر حوزه لجستیک، سئو و امنیت‌ سایت‌ها و شبکه داخلی صحبت کردند. به گفته مدیرعامل تاپین، در بازه ۲۲ دی تا ۲ بهمن‌ماه، درآمد صنعت لجستیک حدود ۶۵ درصد کاهش یافت و کسب‌وکارهای خرد و خانگی، به‌ویژه فروشندگان اینستاگرامی، عملا به‌طور کامل از چرخه فروش خارج شدند.  از نظر یک متخصص سئو حاضر در نشست، با قطع دسترسی بین‌المللی، ربات‌های گوگل وضعیت سایت‌های داخلی را «در دسترس» تشخیص می‌دهند، اما به محتوای واقعی صفحه دسترسی ندارند. در این وضعیت، صفحات به‌عنوان «بی‌محتوا» ثبت می‌شوند و منجر به کاهش اعتماد گوگل به سایت‌ها و در نهایت حذف صفحات از نتایج جست‌وجو خواهد شد.

کاهش ۶۵ درصدی درآمد لجستیک
قطع ۱۹روزه اینترنت، زندگی و درآمد‌ میلیون‌ها ایرانی را تحت‌تاثیر قرار داده است. اینترنت دیگر یک ابزار لوکس یا جانبی نیست، بلکه سال‌هاست که به زیرساخت حیاتی اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی کشور تبدیل شده است. این خلاصه صحبت‌های مهرداد ملک‌محمدی مدیرعامل تاپین، امین اسماعیلی متخصص سئو و دیجیتال مارکتینگ، علی کیایی متخصص امنیت اطلاعات و حامد بیدی مدیرعامل کارزار در پنل گروه رسانه‌ای دنیای اقتصاد درباره « تهدیدها و آسیب‌های فنی قطع اینترنت» است. در ابتدای این نشست، مهرداد ملک‌محمدی، مدیرعامل تاپین درباره تاثیر قطع کامل اینترنت بر کسب‌وکارهای فعال در حوزه لجستیک صحبت کرد. او با بیان اینکه محدودیت‌های دی‌ماه ۱۴۰۴ در شبکه فقط به اینترنت محدود نبود و ارسال پیامک، فعالیت پیام‌رسان‌ها و حتی GPS نیز دچار اختلال شد، توضیح داد: «در واقع، آنچه رخ داد قطع اینترنت صرف نبود، بلکه رکود بخش بزرگی از ساختار ارتباطی کشور بود. این اختلال‌ها هرکدام به‌طور مستقیم صنعت لجستیک و زنجیره تامین را با بحران مواجه کردند.

در حوزه اینترنت، یکی از ملموس‌ترین آسیب‌ها از کار افتادن رهگیری مرسولات بود. پیش از قطعی، روزانه بین ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار نفر از طریق موتورهای جست‌وجو وارد صفحات رهگیری مرسولات می‌شدند. با قطع اینترنت بین‌الملل و از دسترس خارج شدن گوگل، این امکان عملا از بین رفت و مردم دیگر قادر به پیگیری بسته‌های خود نبودند. بیش از ۱۰۰ هزار فروشگاه و کسب‌وکار آنلاین از طریق وب‌سرویس به شرکت‌های لجستیک متصل‌اند. بخش بزرگی از این کسب‌وکارها (بیش از ۷۰ درصد) از‌ هاستینگ خارجی استفاده می‌کنند. با قطع ارتباط بین‌المللی، وب‌سرویس‌ها از کار افتاد و فرآیندهایی مانند ثبت‌سفارش، محاسبه هزینه ارسال و رهگیری مرسوله مختل شد.»
 
از سوی دیگر، به‌دلیل وابستگی گسترده شرکت‌ها به تلفن‌های مبتنی بر اینترنت، پشتیبانی تلفنی نیز با اختلال جدی مواجه شد. ابزارهای اطلاع‌رسانی داخلی، از جمله ارسال کد رهگیری از طریق پیام‌رسان‌ها، به‌دلیل غیرفعال شدن بازوهای پلتفرمی، عملا از دسترس خارج شدند. ملک‌محمدی با بیان این مطلب ادامه داد: « یکی دیگر از ضربه‌های مهم، توقف یا کند شدن شدید توسعه نرم‌افزاری بود. بخش قابل‌توجهی از توسعه شرکت‌ها امروز متکی بر ابزارهای هوش مصنوعی است. با قطع دسترسی به این پلتفرم‌ها، بسیاری از فرایندها به روش‌های سنتی و کم‌بازده بازگشتند و حتی سرویس‌هایی مانند چت‌بات‌ها نیز از کار افتادند.

در حوزه پیامک، قطع پیامک‌های OTP شوک بزرگی به کسب‌وکارها وارد کرد. پیامک همواره امن‌ترین و پایدارترین روش احراز هویت تلقی می‌شد، اما در این دوره حتی این سرویس نیز برای چندین روز به‌طور کامل قطع شد و کاربران عملا امکان ورود به حساب‌های کاربری خود را نداشتند.» به گفته مدیرعامل تاپین، در سطح عملیاتی حمل‌ونقل هوشمند نیز، اختلال پیامک باعث از کار افتادن کدهای تحویل مرسوله POD یا PODY شد؛ کدهایی که بدون آنها تحویل بسته به گیرنده امکان‌پذیر نیست. این مساله به بحران جدی در فرآیند تحویل منجر شد. از نظر او، اختلال گسترده در GPS باعث افت شدید بهره‌وری پستچی‌ها و توزیع‌کنندگان شد. توزیع مرسولات به حالت دستی و چشمی بازگشت و امکان زمان‌بندی دقیق تحویل تقریبا از بین رفت.

با توجه به اینکه به‌طور معمول روزانه حدود ۳.۴‌میلیون سرویس لجستیک در کشور انجام می‌شود، در بازه ۲۲ دی تا ۲ بهمن‌ماه، درآمد صنعت لجستیک حدود ۶۵ درصد کاهش یافت. مهرداد ملک‌محمدی در این باره توضیح داد: « این کاهش معادل حدود ۳.۳ همت زیان مستقیم برای شرکت‌های مبتنی بر لجستیک بود. اثر واقعی این زیان، با در نظر گرفتن ارزش سبد کالای کسب‌وکارها، به‌مراتب بزرگ‌تر است.» همچنین، از نظر این کارشناس، برآوردها نشان می‌دهد که در بازه ۲۲ دی تا ۲ بهمن‌ماه، بخش خرده‌فروشی دیجیتال حدود ۳۵ همت ضرر کرده باشد. کسب‌وکارهای خرد و خانگی، به‌ویژه فروشندگان اینستاگرامی، عملا به‌طور کامل از چرخه فروش خارج شدند. زیان روزانه کسب‌وکارهای اینترنتی و شبکه‌های اجتماعی نیز حدود ۳.۵ هزار میلیارد تومان تخمین زده می‌شود.

اعتبار سایت‌های ایرانی در خطر
تاثیر قطع کامل اینترنت جهانی بر سرنوشت سایت‌های داخلی از دیگر مباحث نشست بود. از این جهت که مدت‌‌هاست دیگر نقش وب‌سایت‌ها برای کسب‌وکارها فقط به فروش مستقیم محدود نمی‌شود و وب‌سایت‌ها کارکردهای مهمی مانند روابط عمومی، برندینگ، تبلیغات و اعتبارسازی برای کسب‌وکارها داشته‌اند. یکی از آسیب‌های جدی قطع کامل اینترنت آن بود که نه‌تنها اینترنت داخلی برای کاربران داخل کشور قطع یا محدود شد، بلکه از خارج از ایران نیز دسترسی به وب‌سایت‌های داخلی ممکن نبود.

امین اسماعیلی، متخصص سئو و دیجیتال مارکتینگ در این خصوص توضیح داد: «با قطع اینترنت بین‌الملل، موتورهای جست‌وجو و سامانه‌های هوش مصنوعی دیگر قادر به مشاهده، ثبت و ذخیره صفحات و محتوای سایت‌های ایرانی نبودند. این در حالی است که حتی یک روز از دسترس خارج شدن وب‌سایت می‌تواند در حوزه سئو آسیب جدی ایجاد کند. مساله فنی اصلی اینجاست که گوگل در این شرایط، وضعیت صفحات سایت‌های ایرانی را به‌اشتباه «در دسترس» (HTTP۲۰۰) تشخیص می‌دهد. یعنی در مرحله اول تصور می‌کند صفحه سالم است و باید ثبت و ذخیره شود، اما در مرحله بعد که قصد خواندن محتوای سایت را دارد، ارتباط قطع می‌شود.

نتیجه این برداشت برای گوگل این است که سایت عمدا محتوای خود را حذف کرده و صفحات عملا «خالی» هستند.به همین دلیل، بسیاری از سایت‌ها در نتایج جست‌وجو هنوز دیده می‌شوند، اما بدون عنوان، توضیح یا محتوای معنادار. گوگل صرفا به‌دلیل لینک‌های خارجی به آنها فرصت محدودی می‌دهد تا شاید محتوا بازگردد. اما در عمل، اعتماد موتور جست‌وجو به این سایت‌ها کاهش می‌یابد، بودجه خزش (Crawl Budget) کم می‌شود و به‌مرور صفحات از وضعیت ثبت و ذخیره‌سازی خارج می‌شوند. این وضعیت حتی از سناریوی خطای ۵۰۰ یا قطع کامل دسترسی بدتر است.»

از سوی دیگر، بخشی از سایت‌ها که سرور آنها خارج از ایران بوده، همچنان برای گوگل قابل دسترسی‌اند و ایندکس می‌شوند. این مساله باعث شکل‌گیری یک رقابت کاملا ناعادلانه می‌شود؛ چرا که بسیاری از کسب‌وکارها بنا به سیاست‌ها و توصیه‌های رسمی، به استفاده از زیرساخت داخلی هدایت شده‌اند و حالا بیشترین آسیب را متحمل می‌شوند. امین اسماعیلی با بیان این مطلب توضیح داد: « حتی در صورت بازگشت اینترنت، این نابرابری ادامه خواهد داشت. کسب‌وکارهای بزرگ با منابع انسانی و مالی گسترده ممکن است طی چند ماه به بخشی از اعتبار قبلی خود بازگردند، اما کسب‌وکارهای کوچک و خانوادگی اساسا توان رقابت دوباره را ندارند.» به اعتقاد این کارشناس سئو، اینترنت یک مفهوم دقیق، شفاف، کامل و قابل فهم است. هر پیشوند و پسوندی که به آن اضافه شود، ماهیت اصلی‌اش را زیر سوال می‌برد؛ چه ملی، چه طبقاتی، چه سفید و یا هر اسم دیگری. او با بیان این مطلب درباره شبکه ملی اینترنت گفت: «نتیجه این مسیر، چیزی جز ناامیدی نخواهد بود.

همان اتفاقی که در بومی‌سازی‌های دیگر هم افتاده است. مثل بومی کردن تولید خودرو در کشور که خروجی همه آنها ناامیدی بوده است. در نتیجه این همه ناامیدی، مهاجرت‌ها بیشتر از قبل می‌شوند. کسب‌وکارها به کشور نمی‌آیند، سرمایه‌گذاری نمی‌کنند.» از نظر این کارشناس، این دیدگاه که با حذف اینستاگرام، کاربران به‌طور طبیعی به پلتفرم‌های داخلی مهاجرت کرده و همان سطح و نوع تولید محتوا را ادامه می‌دهند، واقع‌بینانه نیست. شاید گروهی محدود با مخاطبان خاص به این فضاها بروند، اما اکوسیستم، انگیزه و کارکردی که اینستاگرام برای تولید و توزیع محتوا فراهم می‌کند، در پلتفرم‌های داخلی تکرار نمی‌شود و انتظار جایگزینی کامل، ساده‌انگارانه است.

هک گسترده در کمین شبکه ایران؟
قطع ۱۹‌روزه اینترنت نیز بیش از پیش امنیت شبکه اطلاعات را تهدید می‌کند. از منظر امنیت سایبری، در این شرایط ایزوله کردن شبکه فاجعه‌بار است. آنتی‌ویروس‌ها آپدیت نمی‌شوند، مایکروسافت در همین دو هفته بیش از ۱۱۰ آسیب‌پذیری اعلام کرده، بسیاری از آنها Zero-Day هستند. در دنیا راهکار ساده است: آپدیت. اما در ایران ارتباط قطع است و این یعنی زیرساخت‌های دولتی و کسب‌وکارها در معرض هک گسترده‌اند. این بخشی از صحبت‌های علی کیایی، کارشناس امنیت اطلاعات در بخش دیگری از پنل « تهدیدها و آسیب‌های فنی قطع اینترنت» است.

او همچنین توضیح داد: « در جنگ ۱۲ روزه، علاوه بر جنگ نظامی، یک جنگ سایبری سنگین اتفاق افتاد. نوبیتکس، بانک پاسارگاد، بانک سپه و حتی بانک مرکزی مورد حمله سایبری قرار گرفتند. جالب اینجاست که مبدا بسیاری از حملات داخلی بود. ۹۰ درصد هکرها داخلی‌اند. ایزوله کردن شبکه جلوی حمله را نمی‌گیرد. ادامه این روند، بحران‌های جدیدی ایجاد می‌کند: از مهاجرت انسانی گرفته تا از کار افتادن اپلیکیشن‌ها، سایت‌ها، لاگین‌ها، کپچاها و کاهش لایه‌های امنیتی.»

از نظر این کارشناس، قطع اینترنت و استفاده از «کلید قطع اینترنت» راهکاری پایدار برای مدیریت بحران نیست، زیرا تجربه نشان داده این ابزار به‌سرعت کارآیی خود را از دست می‌دهد. پس از هر قطع گسترده، کاربران و کسب‌وکارها به‌سمت راه‌حل‌های جایگزین مانند VPN و استارلینک می‌روند و در بحران‌های بعدی، کنترل عملا از دست سیاستگذار خارج می‌شود. به همین دلیل بسیاری از سازمان‌ها در برنامه‌های تداوم کسب‌وکار خود، نبود اینترنت را پیش‌بینی کرده و برای بقا آماده شده‌اند. علی کیایی‌فر با مقایسه دو الگوی سانسور شدید در جهان، کره‌شمالی و چین تاکید می‌کند که تفاوت اصلی در هدف‌گذاری است: کره‌شمالی به انزوا رفته، اما چین با وجود محدودیت‌ها، تعامل جهانی و توسعه اقتصادی را دنبال می‌کند. به باور او، مساله اصلی این است که ایران باید به‌روشنی مشخص کند مقصد این مسیر کدام الگو است.

الگوی چین برای بومی‌سازی کامل اینترنت و فناوری در ایران قابل پیاده‌سازی نیست. چین از نظر نیروی انسانی متخصص، سرمایه و زیرساخت، ظرفیتی به‌مراتب بزرگ‌تر دارد. چین با داشتن انبوه متخصصان فناوری و برنامه‌ریزی بلندمدت، توانسته در اغلب حوزه‌های فناوری به خودکفایی برسد. چین به‌اندازه دو برابر جمعیت استان تهران، متخصص فناوری اطلاعات دارد. این حجم از نیروی انسانی باعث شده در همه حوزه‌ها ورود کنند؛ از موتور جست‌وجو گرفته تا موبایل، هوافضا و سخت‌افزار. با قطع‌شدن شبکه داخلی کشور در دو هفته اخیر به نظر می‌رسد که هدف واقعی، قطع اصل ارتباط است، نه استقلال فناوری.» در مجموع، این کارشناس معتقد است که شبکه ملی اطلاعات راه‌حل مشکل اینترنت نیست و قطع مداوم ارتباطات، اندک ظرفیت انسانی باقی‌مانده را هم ناامید  می‌کند.