اینترنت در نوسان

شرق/ متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

سونیتا سراب‌پور| از هشتم دی‌ماه و هم‌زمان با اعتراضات به افزایش قیمت دلار و فشارهای اقتصادی، اینترنت ایران وارد وضعیتی ناپایدارتر‌ از گذشته شده است؛ اختلال‌های منطقه‌ای، کندی شدید شبکه و از کار افتادن بخشی از «VPN»ها. کارشناسان شبکه می‌گویند آنچه کاربران تجربه می‌کنند، نه یک نقص فنی، بلکه نتیجه تصمیمی آگاهانه است؛ «تنظیم سطح اختلال بر‌اساس میزان تنش، حتی به قیمت مختل‌شدن زندگی روزمره».

تجربه‌های متفاوت از دسترسی به اینترنت
برخلاف تصور عمومی، اینترنت این روزها نه سراسری قطع شده و نه یک الگوی واحد در اختلال روی آن دیده می‌شود. روایت کاربران نشان می‌دهد اختلال روی اینترنت به‌شدت منطقه‌ای شده است. یکی از کاربران در گفت‌وگو با «شرق» می‌گوید در مرکز شهر حتی پیام‌رسان‌ها به‌سختی باز می‌شوند، اما چند کیلومتر دورتر، همان اینترنت قابل استفاده است. فیلترشکنی که در خانه وصل نمی‌شود، در مسیر جاده یا حاشیه شهر ناگهان بالا می‌آید. او در این مورد می‌گوید: «فیلترشکن‌ها یکی در میان کار می‌کند. ارسال پیام‌ها به‌سختی اتفاق می‌افتد و یک «ویس» ساده ارسال نمی‌شود‌». او بیشتر از همه چیز نگران این است که اگر اینترنت به صورت کامل قطع شود، باید چگونه کارهایش را به کارفرما تحویل دهد و در این شرایط به همین اختلال‌های مقطعی روی اینترنت تا قطعی کامل هم راضی است.

وقتی کاربران سراغ فروشندگان VPN می‌روند تا ببینند چرا فیلترشکن‌هایشان در این روزها به‌درستی کار نمی‌کند، پاسخ‌ها اغلب مبهم اما تکرارشونده است: «حاکمیت یک‌سری پروتکل زده»، «این روش فعلا جواب نمی‌دهد»، «باید صبر کنید تنظیمات عوض شود».

این توضیح‌های کلی‌ اگرچه برای کاربران قانع‌کننده نیست، اما به گفته کارشناسان شبکه، بی‌ارتباط با واقعیت هم نیست. اختلال‌ها اغلب روی پروتکل‌هایی اعمال می‌شود که شناسایی‌شان ساده‌تر است و هزینه جانبی کمتری دارد. نتیجه اما برای کاربر فرقی نمی‌کند؛ اینترنتی که باید ابزار زندگی باشد، به مانع دائمی تبدیل شده است.

کاربران می‌گویند استفاده از اینترنت حالا نیازمند‌ چند VPN مختلف، تغییر مداوم تنظیمات، خاموش و روشن‌کردن داده و جابه‌جایی فیزیکی در شهر شده است؛ فرایندی فرسایشی که حتی کارهای ساده روزمره را زمان‌بر می‌کند.

اما اختلال اینترنت فقط مسئله پیام‌رسان و VPN نیست؛ برای برخی، مستقیما به نان شب گره خورده است. یک راننده تاکسی اینترنتی به «شرق» می‌گوید: «اختلال جی‌پی‌‌اس در این چند روز بیشتر شده و در کنار آن ‌کندی اینترنت هم به این وضعیت اضافه شده است. در کنار اینکه نمی‌توانیم مقصد و مبدأ مسافر را پیدا کنیم، حالا ‌اینترنت هم این‌قدر کند است که نمی‌توان اپلیکیشن را باز کرد‌». او می‌گوید اختلال‌های پی‌درپی باعث شده سفرهای کمتری بگیرد و زمان بیشتری در خیابان معطل بماند: «هم استهلاک ماشین بالاتر رفته، هم درآمد کمتر شده است. آخرش هم کسی پاسخ‌گو نیست».

یک ترافیک پر‌اختلال
داده‌های رادار کلادفلر و OONI که وضعیت شبکه اینترنت در جهان را بررسی می‌کند نیز نشان می‌دهد ‌اینترنت ایران در هفت روز گذشته قطعی سراسری نداشته، اما کیفیت و ثبات آن کاهش محسوسی یافته است. نمودارهای ترافیک، افت‌های شبانه را نسبت به هفته قبل شدیدتر و طولانی‌تر نشان می‌دهند و بازگشت به وضعیت عادی اینترنت با نوسان و تأخیر بیشتر همراه است.

جزئیات ترافیک وب نیز مشخص می‌کند که HTTP و HTTPS نسبت به سایر بخش‌های ترافیک آسیب‌پذیرتر هستند. به عبارت دیگر، اینترنت هنوز وصل است، اما وب‌گردی، استفاده از پیام‌رسان‌ها، اپلیکیشن‌ها و سرویس‌های آنلاین با کندی و ناپایداری مداوم مواجه شده‌اند. این الگو بیشتر با محدودسازی یا مدیریت ترافیک شبکه همخوانی دارد تا اختلالات تصادفی یا فنی.

در مقایسه با هفته قبل، برخی بازه‌ها نشان‌دهنده کاهش ۲۰ تا ۳۰‌درصدی حجم ترافیک است. هرچند این افت‌ها کوتاه‌مدت‌ هستند، اما تکرارشونده بوده و باعث شده‌اند اینترنت در ساعات مشخصی قابل استفاده باشد، اما برای فعالیت‌های نیازمند اتصال پایدار مانند تماس تصویری، VPN یا کار حرفه‌ای آنلاین مناسب نباشد. داده‌ها همچنین نشان می‌دهند‌ سهم ترافیک انسانی کاهش یافته و بخش بزرگی از ترافیک ثبت‌شده مربوط به بات‌ها و سیستم‌های خودکار است؛ نشانه‌ای از آنکه تجربه کاربران واقعی، حتی بدون قطعی کامل، ضعیف‌تر و غیرقابل اعتمادتر شده است. این وضعیت محدود به استان یا اپراتور خاصی نیست و الگوی مشابهی در تهران و سایر استان‌های پرمصرف دیده می‌شود. مجموع این شواهد حاکی از آن است که اینترنت ایران در روزهای اخیر وارد فاز ناپایداری جدی شده است؛ در دسترس است، اما برای بسیاری از کاربران کُند و نامطمئن باقی مانده است.

مدیریت اتصالات
اختلال‌های گسترده اینترنت، کندی شدید شبکه و از کار افتادن بخشی از VPNها در روزهای اخیر، بیش از آنکه یک «مشکل فنی» باشد، نشانه ورود اینترنت ایران به مرحله‌ای تازه از مدیریت امنیتی ارتباطات است؛ مرحله‌ای که در آن‌ میزان فشار بر کاربران نه براساس ظرفیت شبکه، بلکه بر مبنای سطح تنش تنظیم می‌شود.

یک کارشناس شبکه در گفت‌وگو با «شرق» درباره وضعیت شبکه اینترنت ایران در یک هفته اخیر‌ می‌گوید: «آنچه امروز در اینترنت می‌بینیم، نتیجه یک بده‌بستان دائمی است. زیرساخت فیلترینگ کشور سال‌هاست به مرحله‌ای رسیده که تقریبا هر نوع پروتکل ارتباطی را می‌تواند شناسایی و مختل کند. اما تجربه اعتراضات سال‌های گذشته نشان داده است ‌قطع کامل اینترنت، تبعات اجتماعی و اقتصادی سنگینی دارد؛ به همین دلیل سیاست غالب، حرکت از «خاموشی سراسری» به سمت اختلال‌های نقطه‌ای و کنترل‌شده بوده است».

او توضیح می‌دهد: «طی این سال‌ها تلاش شده به‌جای بستن همه‌ چیز، اختلال‌ها منطقه‌ای یا پروتکلی اعمال شود؛ طوری که ارتباط در نقاط حساس به حداقل برسد، اما کل کشور از کار نیفتد. این توان فنی تا حد زیادی به دست آمده، اما وقتی سطح تنش بالا می‌رود، این ملاحظات کنار می‌رود».

چرا همه VPNها اختلال ندارند؟
یکی از پرسش‌های پرتکرار کاربران این است که چرا برخی VPNها کاملا از کار افتاده‌اند، اما برخی دیگر همچنان‌ هرچند ناپایدار‌ کار می‌کنند؟

این کارشناس شبکه پاسخ می‌دهد: «همه VPNها شبیه هم نیستند. بعضی پروتکل‌ها به‌شدت قابل شناسایی‌ هستند؛ چیزی که ما به آن «اثر انگشت» می‌گوییم. مثلا بسته‌های اولیه، اندازه داده‌ها یا الگوی ارتباط‌شان آن‌قدر مشخص است که سیستم فیلترینگ به‌راحتی آنها را تشخیص می‌دهد».

به گفته او، پروتکل‌هایی مانند OpenVPN، L2TP و WireGuard از همین دسته‌اند؛ ابزارهایی که به گفته او «درجا می‌روند هوا»؛ چون مسدود‌کردنشان کمترین خطای جانبی را دارد و سرویس‌های عادی اینترنت را کمتر مختل می‌کند.

جایی که فیلترینگ پرهزینه می‌شود
اما همه پروتکل‌ها این‌قدر ساده هدف قرار نمی‌گیرند. برخی VPNها از روش‌هایی استفاده می‌کنند که رفتاری شبیه ترافیک عادی وب دارند. به گفته این کارشناس: «پروتکل‌هایی مثل SSL VPN یا ابزارهایی که روی HTTP و HTTPS سوار می‌شوند، به‌شدت به ترافیک معمولی سایت‌ها شبیه‌اند. اگر اینها را کورکورانه مختل کنید، سایت‌ها هم درست بالا نمی‌آیند. اینجا همان جایی است که فیلترینگ وارد منطقه پرهزینه می‌شود». طبق ادعای او، به همین دلیل است که در برخی مقاطع، ابزارهایی مانند AnyConnect یا WARP هنوز قابل استفاده‌اند؛ نه به این معنا که شناسایی نشده‌اند، بلکه چون اختلال در آنها می‌تواند اثرات جانبی گسترده‌تری داشته باشد.

از نگاه این کارشناس، سیستم فیلترینگ چند «سطح فشار» دارد: در شدیدترین حالت‌ می‌تواند اینترنت را عملا قطع کند، یک سطح پایین‌تر‌ هر نوع ترافیک رمزنگاری‌شده را مسدود کند، یا به سراغ ارتباطات طولانی‌مدت و پرحجم برود، یا فقط پروتکل‌هایی را هدف بگیرد که معمولا برای دور‌زدن فیلتر استفاده می‌شوند.

او تأکید می‌کند: «اینکه امروز در کدام سطح ایستاده‌ایم، یک تصمیم فنی نیست؛ تصمیمی سیاسی است درباره اینکه چه میزان اختلال در زندگی روزمره مردم قابل توجیه است».

اما همه ماجرا فنی یا امنیتی نیست. به گفته این کارشناس، تناقض‌هایی که کاربران تجربه می‌کنند، اینکه چرا یک VPN کار می‌کند و دیگری نه، بخشی ریشه در روابط، رانت و سفید‌شدن IPها دارد.‌ او می‌گوید: «در مقاطع بحرانی قبلا هم دیده‌ایم که اینترنت تقریبا قطع بوده، اما برخی VPNها بدون مشکل کار کرده‌اند. این دیگر بحث تکنولوژی نیست؛ پای ارتباطات خاص و منافع اقتصادی وسط است».

همین وضعیت باعث شده بازار VPN در ایران به تعبیر او «بازار شام» شود؛ بازاری آشفته، پر از استثنا و مستعد فساد سیستماتیک.

اختلال‌های منطقه‌ای
تحلیل اخیر نشان می‌دهد اینترنت ایران در روزهای اخیر درگیر اختلال‌های ناپیوسته و منطقه‌ای بوده است. بر‌اساس گزارش کاربران و مشاهده‌های میدانی، این اختلال‌ها نه سراسری هستند و نه یک الگویی واحد دارند، بلکه شدت و کیفیت اتصال نسبت به موقعیت جغرافیایی و دکل مخابراتی متفاوت است.

یک کارشناس شبکه دیگر در این‌باره به «شرق» می‌گوید: «در استفاده روزمره مشخص است که اینترنت به صورت منطقه‌ای قطع و مختل می‌شود. بارها پیش آمده که در مرکز شهر نتوانستم یک VPN وصل کنم، اما چند کیلومتر آن‌طرف‌تر همان اتصال بدون مشکل برقرار بوده است». او با یادآوری تجربه گذشته ادامه می‌دهد: «در ابتدای جنگ ۱۲‌روزه هم اینترنت عمدتا در داخل شهرها قطع شده بود‌ و خارج از شهرها به نسبت در دسترس بود. از نظر من، الگوی حال حاضر با گذشته تفاوت ماهوی ندارد». این کارشناس مورد نظر تأکید می‌کند نوع و شدت اختلال فقط به موقعیت جغرافیایی محدود نمی‌شود، بلکه با تغییر استان‌ها و زیرساخت‌ها تفاوت می‌کند: «حتی نوع تجهیزات فیلترینگ در استان‌ها یکسان نیست. به‌ عنوان مثال، دستگاه فیلترینگ چینی که در مخابرات مازندران نصب شده، الزاما همان مدلی نیست که در فارس استفاده می‌شود. طبیعی است که نوع اختلال و شدت آن هم متفاوت باشد». این نکته نشان می‌دهد که تجربه اینترنت کاربران در ایران ناهمگن و وابسته به زیرساخت محلی است و نمی‌توان یک وضعیت یکسان برای همه مناطق ترسیم کرد.

از هشتم دی‌ماه تاکنون، اینترنت ایران وارد مرحله‌ای از ناپایداری و مدیریت هوشمندانه ترافیک‌ شده است. اختلال‌های منطقه‌ای، کندی مداوم و قطع پروتکل‌های خاص، تجربه روزمره کاربران را فرسایشی و نامطمئن کرده است. کارشناسان می‌گویند این وضعیت نه نقص فنی، بلکه تصمیمی آگاهانه برای کنترل تنش اجتماعی و اقتصادی است؛ هرچه اعتراض‌ها شدیدتر، ملاحظات تجربه کاربر کمتر. نتیجه روشن است: اینترنت هنوز وصل است، اما برای فعالیت‌های حرفه‌ای و زندگی روزمره، ابزاری شکننده و پرهزینه برای کاربران ایرانی باقی مانده ‌و همیشه این اینترنت است که به‌ عنوان یک ابزار حیاتی در شرایط جنگی یا اعتراض‌های داخلی اول از همه  قربانی می‌شود.