ریشه‌ها و پیامدهای «زباله‌گردی»

ایسنا/در تحقیقی جدید، محققان ایرانی به سراغ یکی از واقعیت‌های پنهان شهرهای بزرگ رفته‌اند؛ واقعیتی که با فقر، نابرابری و فشارهای اجتماعی گره خورده و پیامدهای متعددی دارد.

تحولات سریع اجتماعی در دهه‌های اخیر، چهره زندگی شهری را به‌طور جدی تغییر داده است. رشد شتابان جمعیت، گسترش شهرنشینی، مهاجرت از روستاها به شهرها، افزایش حاشیه‌نشینی و تشدید نابرابری‌های اقتصادی، مجموعه‌ای از فشارها را بر خانواده‌ها و ساختارهای اجتماعی وارد کرده است. این تغییرات، تنها به بهبود امکانات یا توسعه زیرساخت‌ها محدود نمانده و در بسیاری موارد، زمینه‌ساز شکل‌گیری آسیب‌های اجتماعی جدید شده است. یکی از این آسیب‌ها، پدیده زباله‌گردی است؛ فعالیتی غیررسمی که در آن افراد با جمع‌آوری، تفکیک و فروش پسماندهای شهری، تلاش می‌کنند معاش خود و خانواده‌شان را تأمین کنند. هرچند این فعالیت در ظاهر ساده به نظر می‌رسد، اما در عمل با مجموعه‌ای از مشکلات جسمی، روانی و اجتماعی همراه است.

زباله‌گردی در سال‌های اخیر از یک فعالیت پراکنده به پدیده‌ای فراگیر در بسیاری از کلان‌شهرها تبدیل شده است. آمارهای جهانی نشان می‌دهند حجم زباله‌های تولیدی در حال افزایش است و در بسیاری از کشورهای درحال‌توسعه، نظام‌های رسمی مدیریت پسماند توان پوشش کامل این حجم را ندارند. در چنین شرایطی، گروه‌هایی از اقشار کم‌درآمد و به‌حاشیه‌رانده‌شده، وارد چرخه غیررسمی بازیافت می‌شوند. در ایران نیز با وجود تولید سالانه میلیون‌ها تن زباله شهری، بخش قابل توجهی از این پسماندها از طریق شبکه‌های غیررسمی جمع‌آوری می‌شود. این وضعیت، اگرچه برای برخی خانواده‌ها منبع حداقلی درآمد است، اما همزمان چالش‌هایی جدی برای سلامت فردی، نظم اجتماعی و مدیریت شهری ایجاد می‌کند و ضرورت بررسی علمی آن را دوچندان می‌سازد.

در همین راستا، معصومه باقری، دانشیار گروه جامعه‌شناسی دانشکده اقتصاد و علوم اجتماعی دانشگاه شهید چمران اهواز، به‌همراه یکی از همکاران دانشگاهی خود، تحقیقی را درباره چگونگی شکل‌گیری پدیده زباله‌گردی در شهر اهواز انجام داده‌اند. این پژوهش با تمرکز بر تجربه زیسته زباله‌گردها، تلاش کرده است ابعاد مختلف این پدیده را از زاویه‌ای اجتماعی بررسی کند. محققان در این مطالعه، به سراغ روایت‌ها و تجربه‌های مستقیم افرادی رفته‌اند که زباله‌گردی بخشی از زندگی روزمره آن‌ها شده است و نشان داده‌اند این فعالیت چگونه به‌تدریج به یک راهبرد معیشتی تبدیل می‌شود.

برای انجام این پژوهش، از روش کیفی «نظریه‌پردازی زمینه‌ای» استفاده شده است؛ روشی که هدف آن استخراج مفاهیم و الگوها از دل داده‌های میدانی است، نه آزمون فرضیه‌های از پیش تعیین‌شده. در این چارچوب، محققان با با ۲۲ نفر از زباله‌گردهای شهر اهواز مصاحبه‌های عمیق انجام داده‌اند. این گفت‌وگوها به پژوهشگران امکان داده است تا مسیر زندگی، مشکلات خانوادگی، شرایط اقتصادی و فشارهای محیطی افراد را به‌صورت دقیق بررسی و مقوله‌های اصلی و فرعی مرتبط با زباله‌گردی را شناسایی کنند.

یافته‌های این پژوهش که در فصلنامه «مسائل اجتماعی ایران» وابسته به دانشگاه خوارزمی انتشار یافته‌اند، نشان می‌دهند که شکل‌گیری زباله‌گردی از درون خانواده و شرایط اقتصادی آن آغاز می‌شود و سپس تحت تأثیر فشارهای ساختاری و محیطی تشدید می‌گردد.

فقر، نداشتن مسکن مناسب، بیکاری، نبود مهارت شغلی و افزایش هزینه‌های زندگی، افراد را به سمت انتخاب این مسیر سوق می‌دهد. در این شرایط، زباله‌گردها به‌تدریج زباله‌گردی را نه به‌عنوان یک کار موقت، بلکه به‌مثابه شغلی در دسترس و مستقل می‌پذیرند و به‌صورت فردی، خانوادگی یا گروهی به آن مشغول می‌شوند.

بر اساس نتیجه‌گیری پژوهش، اگرچه زباله‌گردی در کوتاه‌مدت می‌تواند بخشی از نیازهای معیشتی خانواده‌ها را تأمین کند، اما پیامدهای متعددی به همراه دارد. مشکلات جسمی مانند بیماری‌های پوستی، زخم‌ها و تغذیه ناسالم، فشارهای روانی از جمله احساس شرم، خودتحقیری و انزوای اجتماعی، و همچنین پیامدهای زیست‌محیطی و امنیتی، از جمله نتایج این پدیده هستند. به بیان دیگر، زباله‌گردی به‌عنوان یک راه‌حل اجباری، خود به منبعی برای بازتولید تنش‌های اجتماعی تبدیل می‌شود.

به بیان مجریان این تحقیق، استیصال اقتصادی، اصلی‌ترین عامل زمینه‌ساز زباله‌گردی در اهواز و بسیاری دیگر از کلن‌شهرها است. تعداد زیادی از مشارکت‌کنندگان با مشکلات جدی مسکن، ناتوانی در تأمین هزینه‌های اولیه زندگی و نبود حمایت‌های اجتماعی پایدار روبه‌رو هستند. فشار دوستان، زندگی در مناطق حاشیه‌ای و بافت‌های فرسوده، و مشاهده الگوهای مشابه در اطرافیان، نقش مهمی در تداوم این مسیر دارد. در کنار این عوامل، ضعف حمایت نهادی و نبود برنامه‌ریزی مؤثر برای اقشار آسیب‌پذیر، شرایط را پیچیده‌تر کرده است.

این پژوهش همچنین به پیامدهای عمیق‌تری مانند سوءاستفاده از زنان و کودکان، گسترش شبکه‌های غیررسمی و استثمار اقتصادی اشاره می‌کند و بر ضرورت مداخله جدی نهادهای حمایتی، مهارت‌آموزی، بهبود وضعیت مسکن و نظارت دقیق‌تر تأکید دارد. شکی نیست که بدون توجه همزمان به ریشه‌های اقتصادی، فرهنگی و ساختاری، مقابله با زباله‌گردی ممکن نخواهد بود.