سازمان ملل: جهان رسما وارد عصر «ورشکستگی آب» شد

همشهری آنلاین- زهرا رفیعی: در شرایطی که کاهش آب‌های زیرزمینی، تخصیص بیش از ظرفیت منابع آب، تخریب زمین و خاک، جنگل‌زدایی و آلودگی، همگی در کنار گرمایش جهانی تشدید شده‌اند، یک گزارش تازه سازمان ملل اعلام کرد جهان وارد «عصر ورشکستگی جهانی آب» شده است؛ عصری که به گفته نویسندگان گزارش، رهبران جهان را ناگزیر می‌کند به «سازگاری صادقانه و مبتنی بر علم با یک واقعیت جدید» تن دهند.

گزارش موسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد (UNU-INWEH) با عنوان «ورشکستگی جهانی آب: زندگی فراتر از توان هیدرولوژیک در عصر پسابحران» تاکید می‌کند که اصطلاحات رایج مانند «تنش آبی» یا «بحران آب» دیگر قادر به توصیف واقعیت امروز در بسیاری از مناطق جهان نیست. آنچه اکنون با آن روبه رو هستیم، وضعیتی پسابحرانی است که به معنای از دست رفتن برگشت‌ناپذیر آب و ناتوانی اکوسیستم‌ها در بازگشت به شرایط پیشین و تاریخی است.

به گفته کاوه مدنی، نویسنده اصلی گزارش و مدیر مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل (UNU-INWEH) که به «اتاق فکر سازمان ملل در حوزه آب» شهرت دارد: «این گزارش حقیقتی ناراحت‌کننده را بیان می‌کند: بسیاری از مناطق جهان فراتر از توان هیدرولوژیک خود زندگی می‌کنند و بسیاری از سیستم‌های حیاتی آب عملا ورشکسته شده‌اند.»

بیشتر بخوانید:

این ۶ استان درگیر تنش آبی هستند

تنش آبی؛ کابوسی برای همه استان‌ها

آیا مدیران به تازگی متوجه تنش آبی شده‌ اند؟ | وزارت نیرو در ۱۰ سال گذشته چه می کرده است؟

خرج کردن از اصل سرمایه آب

گزارش با استفاده از استعاره‌های مالی توضیح می‌دهد که بسیاری از جوامع نه تنها «درآمد» سالانه آب تجدیدپذیر از رودخانه‌ها، خاک و انباشت برف را بیش از حد مصرف کرده‌اند، بلکه «پس اندازهای بلندمدت» خود را نیز در سفره‌های آب زیرزمینی، یخچال‌های طبیعی، تالاب‌ها و دیگر ذخایر طبیعی را نیز به پایان رسانده‌اند. پیامد این وضعیت، فهرستی رو به گسترش از سفره‌های آب زیرزمینی فشرده شده، فرونشست زمین در دلتاها و شهرهای ساحلی، ناپدید شدن دریاچه‌ها و تالاب‌ها و از دست رفتن برگشت ناپذیر تنوع زیستی است.

این گزارش بر پایه یک مقاله داوری شده علمی در نشریه Water Resources Management تهیه شده و برای نخستین بار «ورشکستگی آب» را به صورت رسمی چنین تعریف می‌کند: برداشت مستمر و بیش از حد از آب‌های سطحی و زیرزمینی، فراتر از آب‌های تجدیدپذیر سالانه و مقدار مجاز برداشت (40درصد) و در نتیجه، از بین رفتن برگشت‌ناپذیر یا بسیار پرهزینه سرمایه طبیعی مرتبط با آب. درحالی که «تنش آبی» به فشار بالا اما برگشت‌پذیر اشاره دارد و «بحران آب» شوک‌های حاد و موقتی را توصیف می‌کند که قابل عبور هستند. این گزارش پیش از برگزاری نشست سطح بالای داکار در سنگال (۲۶ و ۲۷ ژانویه) منتشر شده است؛ نشستی که برای آماده‌سازی کنفرانس آب سازمان ملل در سال ۲۰۲۶ برگزار می‌شود.

کاوه مدنی تاکید می‌کند: «همه حوضه‌ها و کشورها ورشکسته آبی نیستند، اما تعداد سیستم‌های حیاتی که از این آستانه عبور کرده‌اند به اندازه‌ای است که چشم انداز ریسک جهانی را به طور بنیادین تغییر داده. این سیستم‌ها از طریق تجارت، مهاجرت، بازخوردهای اقلیمی و وابستگی های ژئوپلیتیک به هم متصل اند و پیامدهای آن ها فراتر از مرزها حرکت می‌کند.»

به نظر می‌رسد منظور از «سیستم‌ها» در این گزارش، فقط کشورها یا حوضه های آبریز به صورت جداگانه نیست، بلکه مجموعه‌های به هم پیوسته‌ای از منابع آب، اکوسیستم‌ها، کشاورزی، شهرها و زیرساخت‌هاست که تولید، ذخیره و مصرف آب را ممکن می‌کنند. وقتی این سیستم‌های حیاتی، مانند یک آبخوان بزرگ، یک حوضه کشاورزی راهبردی، یک رودخانه فرامرزی یا یک تالاب تنظیم کننده اقلیم از آستانه برداشت مجاز و ایمن عبور می‌کنند، حتی با افزایش بارش یا سرمایه‌گذاری مالی نیز به وضعیت گذشته بازنمی‌گردند. از آنجا که این سیستم‌ها از طریق تجارت غذا، مهاجرت انسانی، تبعات اقلیمی و وابستگی‌های ژئوپلیتیک به یکدیگر متصل‌اند، فروپاشی آنها پیامدی محلی ندارد و می‌تواند امنیت غذایی، ثبات اقتصادی و سیاسی و الگوهای مهاجرت را در مقیاس جهانی تحت تاثیر قرار دهد؛ به همین دلیل است که گزارش تاکید می‌کند عبور تعداد قابل توجهی از این سیستم‌ها از آستانه ورشکستگی، چشم‌انداز ریسک جهانی را به طور بنیادین تغییر داده است.

چهار پیام کلیدی گزارش

در این پژوهش کاوه مدنی چهار نکته اساسی را برجسته می‌کند:

• حفاظت از آب بدون حفاظت از چرخه هیدرولوژیک، اقلیم و سرمایه طبیعی ممکن نیست و جهان هنوز فرصت راهبردی مهمی برای اقدام دارد.
• آب موضوعی فراتر از مرزهای سیاسی است و می‌تواند به پلی برای اعتمادسازی و همکاری میان کشورها و جریان‌های سیاسی تبدیل شود.
• سرمایه گذاری در آب، همزمان سرمایه‌گذاری برای مهار تغییر اقلیم، توقف نابودی تنوع‌زیستی و مقابله با بیابان‌زایی است.
• تمرکز دوباره جهانی بر آب می‌تواند مذاکرات متوقف شده بین‌المللی را احیا کند و پیوندی میان نیازهای فوری محلی و اهداف بلندمدت جهانی بسازد.

معرفی چند منطقه بحرانی در جهان

• خاورمیانه و شمال آفریقا: هم زمانی تنش شدید آبی، آسیب‌پذیری اقلیمی، بهره‌وری پایین کشاورزی، شیرین‌سازی آب با انرژی گران و طوفان‌های گرد و غبار

• بخش‌هایی از جنوب آسیا: افت مزمن سطح آب‌های زیرزمینی و فرونشست زمین ناشی از کشاورزی و شهرنشینی وابسته به آب زیرزمینی
• جنوب غرب آمریکا: رودخانه کلرادو و مخازن آن به نماد «وعده تامین آب بیش از ظرفیت واقعی موجود» تبدیل شده‌اند

جهان در وضعیت قرمز

• بر اساس داده‌های جهانی و شواهد علمی جدید، گزارش تصویری آماری و تکان دهنده ارائه می‌دهد که عمدتا حاصل فعالیت انسانی است:
• ۵۰ درصد دریاچه‌های بزرگ جهان از اوایل دهه ۱۹۹۰ آب از دست داده اند (با وابستگی مستقیم ۲۵ درصد جمعیت جهان)
• ۵۰ درصد آب شرب جهان از آب‌های زیرزمینی تامین می‌شود
• بیش از ۴۰ درصد آب آبیاری از سفره‌های زیرزمینی در حال تخلیه برداشت می‌شود
• ۷۰ درصد سفره‌های بزرگ آب زیرزمینی جهان روند افت بلندمدت دارند
• ۴۱۰ میلیون هکتار تالاب طبیعی در پنج دهه گذشته از بین رفته است؛ تقریبا هم اندازه کل اتحادیه اروپا
• بیش از ۳۰ درصد یخچال‌های جهان از ۱۹۷۰ تاکنون از دست رفته و در دهه‌های آینده بسیاری از یخچال‌های طبیعی کارآمد از بین خواهد رفت.
• دهها رودخانه بزرگ فصلی شده‌اند و به دریا نمی‌رسند
• بیش از ۵۰ سال اضافه برداشت مستمر در بسیاری از حوضه‌ها داشتیم
• ۱۰۰ میلیون هکتار زمین کشاورزی با آبیاری بیش از اندازه شور شده‌اند

پیامدهای انسانی وضعیت قرمز جهان:

• ۷۵ درصد جمعیت جهان در کشورهایی با ناامنی آبی یا ناامنی شدید آبی زندگی می‌کنند

• ۲ میلیارد نفر بر زمین‌های در حال فرونشست ساکن‌اند
• ۲۵ سانتی متر افت سالانه در برخی شهرهاست
• ۴ میلیارد نفر دست کم یک ماه در سال با کمبود شدید آب روبه رو هستند
• ۱۷۰ میلیون هکتار اراضی آبی، تحت تنش شدید آبی است
• ۵.۱ تریلیون دلار ارزش سالانه خدمات اکوسیستمی تالاب‌های از دست رفته است
• ۳ میلیارد نفر در مناطقی با کاهش یا ناپایداری ذخایر کل آب زندگی می‌کنند
• ۱.۸ میلیارد نفر در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ تحت تاثیر خشکسالی بوده‌اند
• ۳۰۷ میلیارد دلار هزینه سالانه جهانی خشکسالی است
• ۲.۲ میلیارد نفر فاقد آب شرب سالم و ۳.۵ میلیارد نفر فاقد خدمات بهداشتی ایمن هستند

تشخیص جدید برای عصر جدید

میلیون ها کشاورز تلاش می‌کنند با منابع آبی کمتر، آلوده‌تر یا ناپایدار غذای بیشتری تولید کنند. بدون گذار سریع به کشاورزی هوشمند آبی، ورشکستگی آب با سرعت گسترش می‌یابد. به گفته مدیر مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل (UNU-INWEH) یک منطقه ممکن است یک سال دچار سیلاب شود اما همچنان ورشکسته آبی باشد، او می‌گوید: اگر برداشت بلندمدت آبخوان بیش از تغذیه طبیعی آن باشد ورشکستگی رخ می‌دهد. ورشکستگی آب درباره تر یا خشک بودن مناطق نیست بلکه درباره تراز، حسابداری و پایداری است. اعلام ورشکستگی جهانی آب به معنای اثرگذاری یکسان در همه‌جا نیست، بلکه یعنی تعداد سیستم‌هایی که از آستانه‌های برگشت‌ناپذیری عبور کرده‌اند در حال افزایش است و به اندازه‌ای است که آینده را تغییر دهد و بتوان از یک وضعیت سیاره‌ای سخن گفت.»

دستورکار جهانی آب باید تغییر کند

گزارش سازمان ملل هشدار می‌دهد که فعالیت‌های فعلی جهانی در حوزه آب که عمدتا بر تامین آب شرب، بهداشت و بهبودهای جزئی در بهره‌وری آب متمرکز است، دیگر پاسخگو نیست و خواستار یک دستورکار جدید شده است که شامل موارد زیر می‌شود:

• به رسمیت شناختن رسمی ورشکستگی آب
• ارتقای جایگاه آب در مذاکرات اقلیمی، تنوع زیستی و بیابان زایی
• پایش ورشکستگی آب با استفاده از داده‌های ماهواره ای، هوش مصنوعی و مدل سازی یکپارچه
• استفاده از آب به عنوان محرک همکاری میان دولت‌ها

دستورکار اجرایی دولت‌ها:

از خسارت‌های برگشت‌ناپذیر بیشتر جلوگیری کنند

حقوق و انتظارات را با ظرفیت‌های تخریب شده تطبیق دهند

گذار عادلانه برای جوامع وابسته به آب را حمایت کنند

بخش‌های پرمصرف مانند کشاورزی و صنعت را متحول کنند

نهادهای سازگار شونده و مبتنی بر آستانه‌های هشدار ایجاد کنند

مساله‌ای فراتر از هیدرولوژی

گزارش می‌گوید: بحران آب فقط یک مشکل فنی نیست، بلکه به عدالت اجتماعی، امنیت و سیاست گره خورده است. بیشترین فشار این وضعیت بر کشاورزان خرده‌پا، جوامع بومی، ساکنان فقیر شهرها، زنان و جوانان وارد می‌شود، در حالی که سود برداشت بی‌رویه آب عمدتا به بازیگران قدرتمند می‌رسد. مدنی در پایان تاکید می‌کند:«ورشکستگی به معنای تسلیم نیست، بلکه شروعی تازه است. هرچه دیرتر واقعیت را بپذیریم، بدهی عمیق‌تر می‌شود.»