پایان دور دوم گفت‌وگو‌های ایران و‌ آمریکا/ دوئل دیپلمات‌ها در ژنو

به گزارش ایلنا، گفت‌وگوهای غیرمستقیم ایران و آمریکا با فرآیند تبادل پیام آغاز شد.

سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان که به همراه هیات ایرانی دقایقی وارد محل مذاکرات شد، ابتدا با سید بدرالبوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان دیدار کرد.

دو هیات از ۱۰ صبح وارد محل مذاکرات شدند  و هر دو ابتدا با گروسی مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و بدر بوسعیدی وزیر خارجه عمان دیدار کردند.

گفت‌وگوها در حال حاضر وارد فاز فنی شده است و انتقال پیام غیرمستقیم در حوزه هسته‌ای و رفع تحریم‌ها در حال انجام است.

اسماعیل بقایی سخنگوی وزارت خارجه که هیات ایران را همراهی می‌کند در میان مذاکرات امروز گفت: هیات نمایندگی جمهوری اسلامی ایران با یک تیم کامل حضور دارد و هم در حوزه اقتصادی و رفع تحریم‌ها و هم فنی و هسته‌ای و هم مباحث حقوقی اینجا حضور دارد.

وی ادامه داد: از دیروز تا الان ما چند دور گفت‌وگو داشتیم؛ هم با وزیر امور خارجه عمان هم با مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی گروسی و دیدگاه‌ها، ملاحظات و نگرانی‌ها هم در حوزه رفع تحریم‌ها و هم هسته‌ای به طرف مقابل منعکس شده است.

سخنگوی وزارت امور خارجه یادآور شد: از امروز صبح گفت‌وگوی مفصلی بین وزیر امور خارجه عمان با طرف آمریکایی و مدیرکل آژانس با طرف آمریکایی انجام شده است، نقطه نظرات ما هم منعکس شده است؛ رفت و آمدها از صبح در حال انجام است و مذاکرات به شیوه غیرمستقیم در حال انجام است.

بقایی گفت: هم در حوزه هسته‌ای و هم رفع تحریم‌ها وارد جزییات و ریزه‌کاری‌های فنی شده‌ایم یک دلیلش هم حضور مدیرکل آژانس است؛ آژانس به عنوان نهاد متولی هسته‌ای هم نقش مهمی دارد و هم می‌تواند در این فرآیند مفید باشد. من تصور می‌کنم که این گفت‌وگوها ادامه خواهد داشت و باید ببینیم به چه سمت و سویی خواهد رفت.

وی با اشاره به اینکه بعد از گفت‌وگوهای ایران و آمریکا گفت‌وگوهایی درباره روسیه و اوکراین انجام خواهد شد آیا این موضوع بر روند مذاکرات ما می‌تواند اثرگذار باشد، گفت: آن گفت‌وگوها راه و مسیر خود را می‌رود؛ برخی‌ها هم این موضوع را مطرح می‌کنند اما زمان برای ما مهم است تحلیلگران داخل هم در این باره  قلم زده‌اند که آیا این شیوه مذاکرات همزمان چند روند با هم کارآمد است یا خیر، اما مهم این است که ما با جدیت کامل مسیر را دنبال می‌کنیم و روی منافع و حقوق ملت ایران متمرکز هستیم و کار را دنبال می‌کنیم.

سخنگوی دستگاه دیپلماسی گفت: واقعا مباحث به صورت کاملا جدی در حال انجام است و فرزندان مردم در دستگاه دیپلماسی با وسواس و تعصب و دغدغه مندی حواسمان به همه چیز است و منافع ملت مردم را تامین خواهیم کرد.

دور دوم مذاکرات غیرمستقیم میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا به گفته ناظران با هدف سنجش امکان تداوم مسیر دیپلماسی و عبور از فضای پرتنش ماه‌های گذشته شکل گرفته است.

بر اساس اعلام رسمی، این گفت‌وگوها همچنان به‌صورت غیرمستقیم، با میانجی‌گری عمان و با همان ترکیب دور اول دنبال خواهد شد.

وزیر امور خارجه در ساعات ابتدایی حضور در ژنو در پیامی در فضای مجازی تاکید کرد: آن چه به طور مطلق در دستور کار نیست، تسلیم در برابر تهدیدهاست. آقای عراقچی همچنین تصریح کرد: با ابتکارات واقعی برای توافقی عادلانه و متوازن به ژنو سفر کرده است.

عراقچی دیروز در دیدار با همتای عمانی‌اش در ژنو، نکات مدنظر کشورمان را در چارچوب راهبرد مذاکراتی به وزیر امور خارجه عمان ارائه کرد.

حضور و سخنرانی در اجلاس خلع سلاح و برخی دیدار‌های دیپلماتیک از دیگر برنامه‌های سفر وزیر امور خارجه به ژنو اعلام شده است و طبق پیش‌بینی‌ها، در حاشیه این سفر دیدارهایی هم انجام شد؛ از جمله دیدار با مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی که پس از وقفه‌ای در روابط تهران و آژانس در جریان جنگ ۱۲روزه، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

در این میان، به نظر می‌رسد تصمیم تهران برای بازگشت به مسیر دیپلماسی در چارچوب تلاش‌های منطقه‌ای برای کاهش تنش‌ها اتخاذ شده باشد. مقام‌های ایرانی تأکید دارند تماس‌ها و رایزنی‌های برخی کشورهای منطقه با رئیس‌جمهور و اصرار آنان بر گفت‌وگو به عنوان تنها راه مدیریت اختلافات، در شکل‌گیری این روند مؤثر بوده است.

بر همین اساس، ایران تلاش کرده تمرکز میانجی‌گری را بیش از گذشته بر بازیگران منطقه‌ای قرار دهد؛ کشورهایی که ثبات ایران را با امنیت خود گره‌خورده می‌دانند و به اعتقاد تهران، انگیزه‌ای جدی‌تر و پایدارتر برای مدیریت بحران دارند.

فقط هسته‌ای، نه بیشتر

یکی از محورهای اصلی موضع رسمی ایران این است که ورود به این روند صرفاً با تمرکز بر پرونده هسته‌ای انجام شده است. تهران اعلام کرده تنها زمانی وارد گفت‌وگو شد که این پیام را دریافت کرد موضوع مذاکره، صرفاً برنامه هسته‌ای خواهد بود.

در همین چارچوب، دو اصل از سوی ایران به‌عنوان مبنای ادامه مذاکرات مطرح شده است: پذیرش اصل غنی‌سازی و محدود ماندن گفت‌وگوها به موضوع هسته‌ای، بدون ورود به مباحث منطقه‌ای و موشکی. به نظر می‌رسد در صورت زیر سؤال رفتن هر یک از این دو اصل، ادامه روند دیپلماتیک با چالش جدی مواجه شود.

چالش‌های پیش‌رو

این مذاکرات در شرایطی آغاز شده که سطح بی‌اعتمادی میان دو طرف در بالاترین سطح خود قرار دارد. در چنین فضایی، تیم مذاکره‌کننده ایران تلاش دارد ضمن پایبندی به چارچوب‌های اعلامی، این پیام را منتقل کند که تهران دیپلماسی را به جنگ ترجیح می‌دهد، اما گفت‌وگو را تحت فشار و تهدید نمی‌پذیرد.

به گفته مقام‌های ایرانی، رفتار و اظهارات متناقض برخی مقامات آمریکایی یکی از موانع اصلی شکل‌گیری یک روند باثبات دیپلماتیک است؛ تغییر مواضع، فاصله‌های طولانی میان دورهای گفت‌وگو و حضور کوتاه‌مدت در جلسات از جمله مواردی است که از نگاه تهران نشانه عدم جدیت تلقی می‌شود.

همزمان، نقش اروپا نیز در این مقطع کمرنگ‌تر از گذشته به نظر می‌رسد. با وجود آنکه سه کشور اروپایی از امضاکنندگان اصلی برجام بوده‌اند، در هفته‌های اخیر تماس مستقیمی با تهران برقرار نشده و همین موضوع موجب شده ایران نقش آنان را در این مرحله چندان تعیین‌کننده ارزیابی نکند.

از سوی دیگر، تحولات داخلی و اعتراضات ماه‌های گذشته نیز تا حدی بر فضای سیاسی و محاسبات دو طرف سایه انداخته است.

علاوه بر این‌ها دور فعلی مذاکرات ایران و آمریکا، با توجه به تهدیدهای نظامی آشکار واشنگتن، فضایی بسیار متفاوت و پیچیده نسبت به ادوار پیشین دو دهه گذشته دارد. این تهدیدها نه تنها روند گفت‌وگوها را تحت فشار قرار می‌دهد، بلکه باعث شده هر تصمیم و موضع طرفین با دقت و وسواس بیشتری بررسی شود.

به عبارت دیگر، این مذاکرات نه تنها آزمونی برای اراده سیاسی دو طرف است، بلکه صحنه‌ای است که نشان می‌دهد حتی در شرایط دیپلماتیک، فشارهای حداکثری و تهدیدهای نظامی چگونه می‌توانند مسیر گفتگو و امکان دستیابی به توافق را پیچیده کنند.

سه سناریوی محتمل 

با آغاز مذاکرات ژنو، چند سناریو پیش‌رو قرار دارد:

نخست، پیشرفت محدود و گام‌به‌گام؛ به این معنا که طرفین بر سر برخی اقدامات اعتمادساز هسته‌ای در برابر تسهیل‌های محدود تحریمی به تفاهم برسند و روند را زنده نگه دارند، بدون آنکه به توافقی جامع دست یابند.

دوم، فرسایشی شدن مذاکرات در صورت تداوم مواضع متناقض یا طرح موضوعات خارج از چارچوب توافق‌شده.

و سوم، توقف روند دیپلماتیک در صورتی که اصول اعلامی ایران، به‌ویژه در خصوص غنی‌سازی یا محدود بودن مذاکرات به پرونده هسته‌ای، زیر سؤال برود.

دور دوم مذاکرات در ژنو در شرایطی آغاز می‌شود که از یک‌سو اجماع منطقه‌ای برای کاهش تنش‌ها تقویت شده و از سوی دیگر، بی‌اعتمادی عمیق میان تهران و واشنگتن همچنان پابرجاست.

در عین حال تهدیدهای نظامی واشنگتن بر روند گفت‌وگوها سایه انداخته و فضای آن را پیچیده‌تر کرده است. دونالد ترامپ اخیراً اعلام کرد که به صورت «غیرمستقیم» در مذاکرات هسته‌ای با ایران مشارکت خواهد داشت و با لحنی هشدارگونه افزود امید دارد ایرانی‌ها این بار «عقلانی‌تر» رفتار کنند، ضمن اینکه تحمل عواقب عدم توافق برای تهران دشوار خواهد بود. همزمان، تنش‌ها در منطقه افزایش یافته و آمریکا ناو دیگری را به خاورمیانه اعزام کرده و مقامات آمریکایی احتمال اجرای یک کارزار نظامی طولانی در صورت شکست مذاکرات را رد نکرده‌اند.

در این شرایط، موفقیت دور فعلی گفت‌وگوها تا حد زیادی به نحوه پاسخ ایران به پیشنهادهای آمریکا و میزان آمادگی واشنگتن برای رعایت خطوط قرمز تهران، به ویژه در موضوع غنی‌سازی، بستگی دارد. این مسیر یا می‌تواند به کاهش تنش و احیای روند مذاکرات منجر شود یا دو طرف را وارد مرحله‌ای پیچیده‌تر و پرچالش سازد، جایی که تهدیدهای نظامی و فشارهای حداکثری آمریکا همچنان جریان دیپلماسی را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

ایران تأکید دارد آماده گفت‌وگوهای واقعی و نتیجه‌محور است، اما این آمادگی را مشروط به جدیت طرف مقابل، پرهیز از تهدید و دستیابی به نتایج ملموس می‌داند. اکنون باید دید مذاکرات ژنو می‌تواند از مرحله مدیریت تنش عبور کند و به سمت توافقی قابل اتکا حرکت کند یا خیر.