آیا دانشجو دچار سطحی نگری شده؟؛ جای «تربیت تحلیل» در دانشگاه خالی است

فرزاد جهان‌بین معاون فرهنگی و دانشجویی دانشگاه آزاد اسلامی در واکنش به برخی تحلیل‌ها درباره تغییر سطح اعتراضات دانشجویی و وضعیت کنونی فضای دانشگاه‌ها تأکید کرد که نگاه صفر و یکی به دانشجوی امروز نادرست و غیرعلمی است و باید با بازطراحی مأموریت فرهنگی دانشگاه، زمینه ارتقای فهم تحلیلی را فراهم کرد.

وی در ادامه درباره تغییر سطح اعتراضات دانشجویان به وضعیت فعلی، با ارائه تحلیلی در چهار محور، دیدگاه‌های خود را تشریح کرد.

ردّ روایت‌های صفر و یکی

وی در نخستین محور سخنان خود با رد برخی برداشت‌های کلی‌نگرانه اظهار داشت: اول باید با یک پیش‌فرض غلط مقابله کنیم. اینکه بگوییم «دانشجوی امروز سطحی شده» یا «دیگر درک سیاسی ندارد» یک تحلیل صفر و یکی و غیرعلمی است. در هر نسل، طیفی از دانشجویان عمیق، تحلیل‌گر و اثرگذار حضور دارند و در کنار آن، طیفی هم ممکن است دچار ساده‌سازی شوند. تعمیم رفتار یک عده محدود به کل جامعه دانشگاهی، بی‌انصافی است.

جهان‌بین با تأکید بر اینکه وجود برخی نشانه‌های سطحی‌نگری به معنای افول سرمایه فکری دانشگاه نیست، تصریح کرد: بله، ما نشانه‌هایی از سطحی‌نگری می‌بینیم؛ اما این به معنای سقوط سرمایه فکری دانشگاه نیست. اتفاقاً هنوز در دانشگاه‌های ما دانشجویانی هستند که در مسائل ملی و بین‌المللی تحلیل‌های دقیق و راهبردی ارائه می‌دهند و زیاد هم هستند. مسئله، «حذف فهم» نیست؛ مسئله «ناهمگونی در عمق فهم» است.

تغییر زیست‌جهان دانشجو

معاون فرهنگی و دانشجویی دانشگاه آزاد اسلامی در ادامه، تغییر بسترهای اجتماعی و رسانه‌ای را عامل مهمی در تحولات رفتاری نسل جدید دانشجویان دانست و گفت: امروز دانشجو در عصر «انفجار اطلاعات» زندگی می‌کند. با حجم عظیمی از روایت‌ها، تحلیل‌های متعارض، شبکه‌های اجتماعی و بازنمایی‌های رسانه‌ای روبه‌روست. سرعت جای عمق را گرفته است. مسئله امروز، کمبود داده نیست؛ بلکه فقدان چارچوب تحلیلی منسجم برای فهم داده‌هاست.

وی افزود: بنابراین اگر بخواهیم منصف باشیم، باید بگوییم شرایط تغییر کرده است. نمی‌توان انتظار داشت با همان سازوکارهای دهه شصت، دانشجوی دهه امروز را تحلیل یا تربیت کرد.

مسئولیت نهاد دانشگاه

جهان‌بین با تأکید بر نقش بنیادین دانشگاه در تربیت قدرت تحلیل خاطرنشان کرد: دانشگاه صرفاً محل انتقال دانش تخصصی نیست؛ دانشگاه باید محل تربیت «قدرت تحلیل» باشد. اگر دانشجو نتواند میان خبر و تحلیل تمایز بگذارد، اگر تاریخ را پیوسته و ساختاری نبیند، اگر نسبت مسائل داخلی با معادلات جهانی را نفهمد، بخشی از مأموریت دانشگاه ناقص مانده است.

وی مسئولیت دانشگاه را در سه سطح تعریف کرد و توضیح داد: سطح اول سیاست‌گذاری آموزشی: تقویت دروس عمومی مؤثر، تقویت استفاده از ظرفیت دروس تخصصی با رویکرد جهت‌گیری الهی فرهنگی در تدریس، تقویت سواد رسانه‌ای و تاریخ تحلیلی معاصر سطح دوم، فضای گفت‌وگو: برگزاری کرسی‌های آزاداندیشی واقعی، مناظره‌های روشمند و تضارب آرا؛ و سطح سوم الگوی تربیتی: جایگزینی تربیت تحلیلی به جای واکنش‌های هیجانی و مقطعی.

او هشدار داد: اگر دانشگاه صرفاً به مدیریت بحران‌های کوتاه‌مدت بسنده کند و برنامه راهبردی برای ارتقای فهم تاریخی و سیاسی نداشته باشد، طبیعی است که شکاف تحلیلی ایجاد شود.

نقش تشکل‌های دانشجویی

این مقام مسئول در ادامه به نقش تشکل‌های دانشجویی پرداخت و تصریح کرد: تشکل‌های دانشجویی باید فراتر از بیانیه‌نویسی و واکنش‌های احساسی عمل کنند. تشکل، اگر به «مدرسه تربیت کادر فکری» تبدیل نشود، نقش تمدنی خود را ایفا نکرده است.

وی در تشریح کارکردهای مورد انتظار از تشکل‌ها گفت: تشکل‌ها می‌توانند حلقه‌های مطالعاتی منظم و عمیق شکل دهند؛ گفت‌وگوی انتقادی میان دیدگاه‌های مختلف را تمرین کنند؛ دانشجو را با تاریخ تحولات معاصر و منافع ملی آشنا کنند؛ از سیاست‌زدگی هیجانی به سمت سیاست‌فهمی مسئولانه حرکت کنند.

جهان‌بین تأکید کرد: تنوع تشکل‌ها یک فرصت است، نه تهدید؛ به شرط آنکه رقابت جایگزین تخریب شود و هدف، ارتقای سطح فهم باشد نه صرفاً غلبه گفتمانی.

ضرورت بازطراحی مأموریت فرهنگی دانشگاه

معاون فرهنگی و دانشجویی دانشگاه آزاد اسلامی در جمع‌بندی سخنان خود اظهار کرد: لذا به نظرم مسئله امروز ما «فقدان دانشجوی آگاه» نیست؛ مسئله «ضعف در نظام‌مند کردن تربیت تحلیلی» است. اگر از دانشگاه انتظار داریم دانشجویان هدایت‌گر جریانات بیرون از دانشگاه باشند، باید بپذیریم که این امر نیازمند سرمایه‌گذاری فکری، برنامه‌ریزی بلندمدت و اعتماد به گفت‌وگوست.

وی در پایان تأکید کرد: دانشگاه باید نسلی تربیت کند که هم پرسشگر است و هم منصف؛ هم منتقد است و هم آگاه به واقعیت‌های تاریخی؛ نه نسلی هیجانی و نه نسلی منفعل. آنچه در نقد وضعیت موجود گفتم، به معنای تخطئه دانشجو و یا زحمات مسئولین دانشگاه‌ها نیست؛ بلکه دعوت به بازطراحی مأموریت فرهنگی دانشگاه است.