شوتی‌ها و یک پرسش؛ مجازات‌ها بازدارندگی دارند؟

گروه جامعه - خبرگزاری مهر - مهسا حیدری: حادثه‌ای که روز ۲۷ اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵ در اتوبان تهران-کرج رخ داد، بار دیگر توجه افکار عمومی و مسئولان را به پدیده خودروهای موسوم به «شوتی» جلب کرد؛ خودروهایی که سال‌هاست نام آنها با قاچاق، تخلفات پرخطر رانندگی و حوادث مرگبار جاده‌ای گره خورده است.

در این حادثه، یک دستگاه خودروی شوتی که توسط مأموران پلیس تحت تعقیب قرار داشت، برای فرار از دست قانون به اقدامی خطرناک متوسل شد. راننده خودرو با پخش کردن میخ‌های سه‌پر در سطح اتوبان تلاش کرد خودروهای پلیس را متوقف کند؛ اقدامی که در نهایت دامن شهروندان عادی را گرفت.

بر اساس گزارش‌های اولیه، بین ۱۵ تا ۲۰ دستگاه خودرو عبوری با این میخ‌ها برخورد کرده و دچار پنچری شدند؛ اتفاقی که علاوه بر وارد کردن خسارت به رانندگان، موجب اختلال در تردد و ایجاد ترافیک سنگین در یکی از پرترددترین محورهای کشور شد.

این حادثه تنها نمونه‌ای از رفتارهای پرخطری است که در سال‌های اخیر از سوی رانندگان خودروهای شوتی مشاهده شده است؛ رانندگانی که برای فرار از ایست‌های بازرسی و مأموران انتظامی، گاه جان ده‌ها شهروند را به خطر می‌اندازند.

خودروهای شوتی چه خودروهایی هستند؟

خودروی شوتی به خودروهای سواری گفته می‌شود که عمدتاً برای جابه‌جایی محموله‌های قاچاق یا انتقال غیرقانونی افراد مورد استفاده قرار می‌گیرند. رانندگان این خودروها که در اصطلاح به «شوتی‌سوار» معروف هستند، معمولاً با سرعت‌های بسیار بالا در جاده‌ها تردد می‌کنند و برای فرار از تعقیب پلیس، مرتکب تخلفات متعدد رانندگی می‌شوند.

فعالیت این خودروها تنها به قاچاق کالا محدود نمی‌شود. حمل سوخت، انتقال پوشاک و لوازم الکترونیکی قاچاق، جابه‌جایی مواد مخدر و سلاح و حتی قاچاق انسان از جمله مواردی است که در پرونده‌های مرتبط با خودروهای شوتی مشاهده شده است. در برخی مناطق مرزی کشور نیز از این خودروها برای انتقال مهاجران غیرمجاز استفاده می‌شود.

فعالیت خودروهای شوتی بیش از آنکه یک تخلف رانندگی باشد، به یک تهدید امنیتی و اجتماعی تبدیل شده است؛ چراکه رانندگان آنها معمولاً هیچ تعهدی نسبت به رعایت قوانین راهنمایی و رانندگی ندارند و برای رسیدن به مقصد یا فرار از مأموران، دست به رفتارهای خطرناک می‌زنند.

رانندگان خودروهای شوتی معمولاً برای کاهش احتمال شناسایی، در ساعات شب تردد می‌کنند و در بسیاری از موارد به صورت گروهی یا کاروانی در جاده‌ها حضور دارند. عدم توجه به دستور ایست پلیس، مخدوش کردن یا پوشاندن پلاک خودرو، حرکت با سرعت‌های غیرمتعارف و انجام مانورهای پرخطر از جمله ویژگی‌های مشترک این خودروهاست.

چرا پژو ۴۰۵ و پرشیا انتخاب اول شوتی‌ها هستند؟

در میان انواع خودروهای مورد استفاده در قاچاق، نام دو خودرو بیش از سایرین به چشم می‌خورد؛ پژو ۴۰۵ و پژو پارس (پرشیا)، انتخاب این خودروها اتفاقی نیست و مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی و فنی در این موضوع نقش دارد.

نخستین دلیل، فراوانی خودرو و قطعات یدکی آنها در بازار است. قیمت نسبتاً مناسب، دسترسی آسان به قطعات و هزینه پایین تعمیرات باعث شده این خودروها گزینه‌ای اقتصادی برای قاچاقچیان باشند.

عامل مهم دیگر، فضای داخلی و صندوق عقب بزرگ این خودروهاست. بسیاری از رانندگان شوتی حتی صندلی‌های عقب را حذف می‌کنند تا فضای بیشتری برای حمل بار در اختیار داشته باشند.

از سوی دیگر، ساختار فنی این خودروها امکان انجام تغییرات گسترده روی موتور را فراهم می‌کند. نصب توربوشارژر و قطعات تقویتی باعث می‌شود موتورهای استاندارد این خودروها به پیشرانه‌هایی با توان بسیار بالاتر تبدیل شوند؛ موضوعی که نقش مهمی در فرار از تعقیب و گریزهای جاده‌ای دارد.

تغییرات فنی برای حمل بار و افزایش سرعت

خودروهای شوتی معمولاً پیش از ورود به چرخه قاچاق، دستخوش تغییرات فنی متعددی می‌شوند. یکی از رایج‌ترین تغییرات، افزایش ارتفاع بخش عقب خودرو است. رانندگان با تقویت سیستم تعلیق عقب تلاش می‌کنند خودرو در زمان حمل بارهای سنگین دچار افت ارتفاع نشود و بتواند با سرعت بیشتری از دست‌اندازها و ناهمواری‌های جاده عبور کند.

همچنین بسیاری از این خودروها با تغییرات گسترده در موتور و سیستم انتقال قدرت، به سرعت‌هایی بسیار فراتر از حالت استاندارد دست پیدا می‌کنند؛ سرعت‌هایی که در برخی موارد از ۱۸۰ کیلومتر بر ساعت نیز فراتر می‌رود.

نکته قابل توجه این است که بیشتر این خودروها از نظر ظاهری تفاوت چندانی با خودروهای عادی ندارند و همین موضوع شناسایی آنها را برای مأموران و سایر رانندگان دشوار می‌کند.

اگرچه خودروهای شوتی در نگاه نخست تنها وسایل نقلیه‌ای با سرعت بالا به نظر می‌رسند، اما واقعیت این است که آنها بخشی از زنجیره فعالیت‌های غیرقانونی محسوب می‌شوند. حذف تجهیزات ایمنی، حمل بارهای سنگین، سرعت‌های غیرمجاز و بی‌توجهی به جان سایر کاربران جاده، این خودروها را به تهدیدی جدی برای امنیت ترافیکی کشور تبدیل کرده است.

سازوکار قانونی برخورد با خودروهای شوتی چیست؟

برای روشن شدن ابعاد حقوقی این موضوع، سراغ اظهارات مسئولان انتظامی کشور رفتیم تا مشخص شود قانون چه ابزارهایی برای مقابله با این رفتارهای خطرناک در اختیار دارد.

سردار احمد کرمی اسد، رئیس پلیس راه فراجا، در گفتگو با خبرنگار مهر درباره نحوه برخورد با خودروهای شوتی اظهار کرد: مبنای توقف این خودروها تخلفات رانندگی است، اما در صورت کشف کالای قاچاق، پرونده برای رسیدگی تخصصی به پلیس امنیت اقتصادی و سپس مراجع قضایی ارجاع می‌شود.

رئیس پلیس راه فراجا، با تشریح نحوه برخورد پلیس راه با خودروهای شوتی اظهار کرد: در مرحله نخست، نحوه مواجهه مأموران با این خودروها تفاوتی با سایر وسایل نقلیه ندارد و ملاک اقدام پلیس، مشاهده و احراز تخلفات رانندگی است. بر همین اساس، چنانچه راننده یک خودروی شوتی مرتکب تخلفاتی نظیر سرعت غیرمجاز، سبقت غیرمجاز، انحراف به چپ، تجاوز از مقررات راهنمایی و رانندگی یا سایر تخلفات مشهود شود، مأموران پلیس راه مطابق ضوابط قانونی نسبت به توقف خودرو و اعمال قانون اقدام می‌کنند و جرایم نیز بر اساس جداول مصوب و همانند سایر رانندگان اعمال می‌شود.

وی در ادامه افزود: اگرچه ممکن است برخی از این خودروها دارای تغییرات و دستکاری‌هایی در ظاهر یا مشخصات فنی باشند، اما مبنای اولیه برخورد پلیس راه همچنان تخلف رانندگی است و تا زمانی که جرم دیگری احراز نشود، روند رسیدگی مطابق مقررات جاری راهنمایی و رانندگی انجام خواهد شد.

رئیس پلیس راه فراجا ادامه داد: در صورتی که مأموران در حین اعمال قانون و بررسی‌های انجام‌شده متوجه شوند که خودرو حامل کالای قاچاق است، موضوع از سطح یک تخلف رانندگی فراتر رفته و جنبه مجرمانه پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، خودرو و راننده متوقف شده و پس از انجام اقدامات قانونی و تنظیم مستندات لازم، پرونده با معرفی رسمی در اختیار پلیس امنیت اقتصادی قرار می‌گیرد.

سردار کرمی اسد تصریح کرد: پلیس امنیت اقتصادی پس از تحویل خودرو، راننده و پرونده، اقدامات تخصصی مربوط به جرم قاچاق کالا را انجام داده و متهم را برای رسیدگی قانونی به مراجع قضایی معرفی می‌کند. پس از آن، تصمیم‌گیری درباره نحوه برخورد با متهم و وسیله نقلیه در اختیار مقام قضایی قرار دارد و بر اساس قوانین و شرایط پرونده اتخاذ می‌شود.

وی خاطرنشان کرد: نوع تصمیم قضایی می‌تواند متناسب با حجم، نوع و شرایط محموله قاچاق متفاوت باشد و از اعمال جریمه‌های مالی تا تصمیمات قانونی مرتبط با وسیله نقلیه مورد استفاده در ارتکاب جرم را شامل شود.»

تأکید فراجا بر برخورد بازدارنده

در همین راستا، سردار قاسم رضایی، جانشین فرمانده کل انتظامی کشور، پیش‌تر با تأکید بر ضرورت برخورد مؤثر با تخلفات مرتبط با خودروهای فاقد پلاک یا پلاک مخدوش، تصریح کرده بود: تساهل و ترحم بی‌جا، قانون را ضعیف و بی‌اثر می‌کند.

وی همچنین پیشنهاد داده بود برای افزایش بازدارندگی، مجازات‌هایی از جمله شش ماه تا یک سال حبس برای رانندگان خودروهای فاقد پلاک یا دارای پلاک مخدوش در نظر گرفته شود؛ پیشنهادی که نشان‌دهنده نگرانی جدی مسئولان از گسترش رفتارهای قانون‌گریزانه در جاده‌هاست.

چالش اصلی؛ وقتی شهروندان قربانی فرار مجرمان می‌شوند

با وجود تمامی مباحث مربوط به جریمه‌ها و مجازات‌ها، نگرانی اصلی کارشناسان حوزه ایمنی راه‌ها، پیامدهای خطرناکی است که در جریان تعقیب و گریزهای جاده‌ای متوجه مردم عادی می‌شود.

تجربه نشان داده است بسیاری از رانندگان خودروهای شوتی در زمان مواجهه با پلیس، صرفاً به فرار اکتفا نمی‌کنند، بلکه برای رهایی از تعقیب، از هر ابزاری استفاده می‌کنند؛ ابزارهایی که می‌توانند به فجایع انسانی منجر شوند.

میخ سه‌پر؛ یک سلاح پنهان در جاده

پخش کردن میخ سه‌پر در مسیر حرکت خودروها را نمی‌توان یک تخلف ساده رانندگی تلقی کرد. این اقدام عملاً جان ده‌ها راننده و سرنشین بی‌گناه را در معرض خطر قرار می‌دهد.

در سرعت‌های بالا، پنچر شدن ناگهانی لاستیک می‌تواند به انحراف خودرو، واژگونی، برخوردهای زنجیره‌ای و حتی تلفات جانی منجر شود. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان، استفاده از چنین ابزارهایی را اقدامی عامدانه و بسیار خطرناک علیه امنیت عمومی ارزیابی می‌کنند.

موضوع تنها به میخ سه‌پر محدود نیست. گزارش‌های متعدد نشان می‌دهد برخی رانندگان متخلف برای فرار از تعقیب، از ایجاد دود غلیظ، حرکات ناگهانی و مانورهای پرخطر نیز استفاده می‌کنند.

در چنین شرایطی، رانندگان عادی فرصت واکنش مناسب ندارند و در کسری از ثانیه با وضعیتی غیرقابل پیش‌بینی روبه‌رو می‌شوند؛ وضعیتی که می‌تواند کنترل خودرو را از آنها سلب کرده و زمینه‌ساز حوادثی گسترده شود.

حادثه اتوبان تهران-کرج تنها یک پرونده تعقیب و گریز پلیسی نیست؛ بلکه نمونه‌ای آشکار از مخاطرات فزاینده‌ای است که فعالیت خودروهای شوتی برای امنیت عمومی ایجاد کرده‌اند.

وقتی یک راننده برای فرار از قانون حاضر می‌شود ده‌ها خودرو و صدها شهروند را در معرض خطر قرار دهد، موضوع دیگر صرفاً یک تخلف رانندگی نیست؛ بلکه مسئله‌ای مرتبط با امنیت جاده‌ها، حفظ جان مردم و مقابله با رفتارهای سازمان‌یافته و پرخطر است.

اکنون پرسش اصلی اینجاست که آیا قوانین موجود و مجازات‌های فعلی توان بازدارندگی لازم را دارند یا برای مقابله با رفتارهایی که می‌تواند در چند ثانیه یک بزرگراه را به صحنه بحران تبدیل کند، باید سازوکارهای سختگیرانه‌تر و بازدارنده‌تری در نظر گرفته شود؟