رمضان در آذربایجان شرقی؛ آمیزه‌ای از ایمان، سنت و همبستگی اجتماعی

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- اسرا درویشی: ماه مبارک رمضان، ماهی سرشار از برکت، رحمت و فرصتی بی‌بدیل برای خودسازی و نزدیکی به خداوند متعال است. در هر گوشه از ایران اسلامی، این ماه مقدس با آداب و رسوم خاص خود گرامی داشته می‌شود، اما در استان آذربایجان شرقی، این ایام با رنگ و بویی منحصر به فرد و آمیزه‌ای از فرهنگ غنی ایرانی و سنت‌های دیرینه مردمان ترک‌زبان منطقه، حال و هوایی ویژه‌ای به خود می‌گیرد.

رمضان در این دیار، فراتر از یک فریضه دینی، به بستری برای نمایش همبستگی اجتماعی، تقویت پیوندهای خانوادگی و پاسداشت میراث فرهنگی تبدیل شده است. از روزهای پایانی ماه شعبان که زمزمه‌های انتظار آغاز می‌شود، تا شب‌های قدر که با نیایش و توسل سپری می‌شود، و تا عید سعید فطر که با طنین تکبیر، پایان یک ماه عبادت را نوید می‌دهد،

هر لحظه از این ایام، سرشار از آیین‌هایی است که روح جامعه آذربایجان شرقی را با عطر معنویت و سنت عطرآگین می‌سازد. سنت‌هایی که در گذشته از غنای بیشتری برخوردار بودند و با شور و شوقی وصف‌ناپذیر برگزار می‌شدند، امروزه نیز با وجود چالش‌های مدرنیته، همچنان جایگاه خود را در میان مردم، به‌ویژه در مناطق روستایی و بخش‌هایی از شهرهای بزرگ، حفظ کرده‌اند. این گزارش خبری، با نگاهی عمیق به ریشه‌های این آداب و رسوم، سیر تحول و تداوم آن‌ها را از لحظه استقبال تا بدرقه ماه مبارک رمضان مورد بررسی قرار می‌دهد.

زمزمه‌های انتظار: آغازی بر ماه خدا (قاباخلاما)

فصل رمضان در آذربایجان شرقی، از همان نیمه ماه شعبان آغاز می‌شود. مردم منطقه، این دوره را «قاباخلاما» یا «استقبال از ماه رمضان» می‌نامند. این آمادگی‌ها صرفاً معنوی نیست، بلکه جنبه‌های عملی و اجتماعی فراوانی را نیز در بر می‌گیرد.

سنت‌هایی چون گرفتن روزه‌های مستحبی در روزهای پایانی شعبان، غبارروبی و پاکیزه کردن مساجد و تکایا، خانه‌تکانی اساسی در منازل و انتظار برای رؤیت هلال ماه، همگی نشان از اشتیاق عمیق مردم برای ورود به این ماه پربرکت دارد. پاکیزگی مساجد، که با همکاری مردم و متولیان امور دینی انجام می‌شود، نمادی از پاکیزگی دل و آماده‌سازی روح برای میهمانی خداوند است. این خانه‌تکانی‌ها، که در گذشته با جدیت بیشتری انجام می‌شد، نمادی از نو شدن و زدودن غبار از دل و خانه است تا فضایی روحانی و پاکیزه برای عبادت فراهم آید.

آخرین نجواهای شعبان: یاخا باغلاما و آمادگی‌های معیشتی

یکی از رسوم کهن در استقبال از ماه رمضان، تهیه مایحتاج اساسی و ذخیره مواد غذایی برای طول ماه است. در بسیاری از روستاهای آذربایجان شرقی، رسم بر این است که حدود دو هفته پیش از آغاز ماه رمضان، هر خانواده به اندازه توان مالی خود، حیوانی را قربانی کرده و گوشت آن را پس از پخت، به صورت سنتی (قورما) یا با روش‌های دیگر نگهداری می‌کنند.

این گوشت ذخیره شده، در وعده‌های سحر و افطار در طول ماه رمضان مصرف می‌شود و باور بر این است که چنین اقدامی، برکت را به سفره خانه‌ها سرازیر می‌کند. این سنت نه تنها یک اقدام اقتصادی برای تأمین نیازهاست، بلکه نمادی از همبستگی و مشارکت خانوادگی در برپایی شعائر دینی است. این شیوه نگهداری مواد غذایی، که ریشه در سنت‌های بومی و اقتصادی منطقه دارد، نشان‌دهنده اهمیت برنامه‌ریزی و همکاری در حفظ آیین‌های مذهبی است.

پخت نان‌های محلی و سنتی

علاوه بر این، پخت نان‌های محلی و سنتی نیز بخشی جدایی‌ناپذیر از آمادگی‌هاست. نان «نزیه»، که نوعی نان مغزداری است و در مناسبت‌های ملی و مذهبی آذربایجان شرقی به ویژه در مناطق روستایی تهیه می‌شود، یک روز قبل از ماه رمضان طبخ می‌گردد. این نان که امروزه در شهرها جای خود را به نان‌های فانتزی و «نان افطاری» داده است، همچنان یادآور سنت‌های گذشته است. شیرینی «رشته ختایی» نیز که از مواد اولیه متنوعی چون رشته، گردو، پسته، کره، پودر قند، دارچین، زنجبیل و گلاب تهیه می‌شود، یکی از شیرینی‌های سنتی تبریز و مختص ماه رمضان است و طعمی بی‌نظیر به سفره افطار می‌بخشد.

چشم به آسمان؛ رؤیت هلال ماه رمضان

یکی از هیجان‌انگیزترین و در عین حال معنوی‌ترین بخش‌های آغاز ماه رمضان، رؤیت هلال ماه است. در گذشته، به‌ویژه در مناطق روستایی، این آیین با حساسیت و دقت خاصی برگزار می‌شد. مردم به پشت بام‌ها می‌رفتند یا در میدان‌های روستا جمع می‌شدند تا اولین نشانه‌های ماه نو را در آسمان ببینند. گاهی نیز چند نفر سوار بر اسب به روستاهای اطراف فرستاده می‌شدند تا در صورت رؤیت هلال، خبر را به سرعت منتقل کنند.

در منطقه آذربایجان، باورهای جالبی در این زمینه وجود داشت؛ بزرگترها پس از دیدن هلال، به چهره کودکان معصوم یا افراد مؤمن و نمازخوان نگاه می‌کردند و معتقد بودند دیدن صورت افراد بی‌نماز یا روزه‌خوار خوش‌یمن نیست. رسم نگاه کردن به آینه و فرستادن صلوات بر محمد و آل محمد (ص) پس از رؤیت هلال، هنوز هم در میان پیرزنان و پیرمردان مناطق روستایی معمول است و بر جنبه معنوی و شگون این آیین می‌افزاید. البته امروزه، رسانه‌های گروهی نقش اصلی را در اعلام آغاز ماه رمضان بر عهده دارند، اما ریشه‌های این سنت در خاطره جمعی مردم منطقه همچنان زنده است.

هدایت در ماه نور: اعزام مبلغان مذهبی به روستاها

در گذشته، به‌ویژه در روستاهایی که روحانی مقیم نداشتند، سنت دیرینه‌ای برای تأمین نیازهای مذهبی مردم وجود داشت. ریش‌سفیدان روستا، چند روز مانده به ماه رمضان، افرادی را به نزد امام جمعه شهرها می‌فرستادند تا درخواستی مبنی بر اعزام یک روحانی به روستا ارائه دهند. روحانی اعزامی، با احترام و صلوات وارد روستا می‌شد و در طول ماه رمضان، هر شب میهمان خانه‌های مختلف اهالی بود.

وظیفه او، علاوه بر اقامه نماز جماعت، بیان احکام شرعی، تفسیر قرآن و سخنرانی در مورد مسائل دینی و اخلاقی، به‌ویژه احکام مربوط به ماه رمضان بود. این حضور روحانی، فرصتی مغتنم برای ارتقای سطح دانش دینی مردم، به‌ویژه در مناطق دورافتاده، فراهم می‌آورد. در حال حاضر نیز، با کمک اهالی روستا و حمایت دولت، «خانه‌های عالم» برای سکونت روحانیون و خانواده‌هایشان احداث شده و این سنت حمایتی همچنان ادامه دارد، هرچند شیوه‌های آن قدری تغییر کرده است.

آیین‌های سحر و افطار: برپایی سفره‌های برکت و مودت

بیدار شدن برای سحر (اوباش‌دان): یکی از چالش‌های ماه رمضان، بیدار شدن برای وعده سحری است. در گذشته، به‌ویژه در شهرها، رسم بود «گذرچی» با صدای بلند، اهل محل را برای خوردن سحری بیدار کند. این رسم در برخی شهرهای کوچک آذربایجان شرقی تا سال‌های اخیر نیز ادامه داشت. امروزه، همسایگان با زدن زنگ خانه یکدیگر، در صورت توافق قبلی، مانع خواب ماندن هم می‌شوند. همچنین، در بیشتر روستاها و شهرها، مؤذنان ساعتی پیش از اذان صبح، با خواندن مناجات (دعا به زبان عربی و ترکی همراه با صلوات) از مناره مساجد، مردم را به سحرخیزان دعوت می‌کنند. آواز خروس نیز از راه‌های طبیعی و سنتی بیدار شدن محسوب می‌شد و وجود آن در خانه خوش‌یمن تلقی می‌گردید. وعده سحری که «اوباش‌دان» نامیده می‌شود، معمولاً شامل غذاهای سبک و متناسب با عادت غذایی خانواده‌هاست.

افطار و افطاری دادن

یکی از جاذبه‌های ماه رمضان در آذربایجان شرقی به ویژه در تبریز «افطار سوفره سی» یعنی سفره‌های افطاری آن است. مردم بسته به توان مالی خود این سفره‌ها را به انواع غذاها و خوردنی‌ها مزین می‌کنند. برنج، کباب، مرغ، قیمه، قورمه سبزی، انواع دلمه، کتلت، کوکو، آبگوشت و کوفته از غذاهای مورد استفاده در ماه رمضان است. همچنین در این سفره آش، فرنی، شیر، سالاد، رشته ختایی، زولبیا و بامیه، اهری، حلوا، پنیر، سبزی، خرماهای تزئین شده با گردو و پودر گردو، انواع مربا به چشم می‌خورد. معمولاً مردم استان یا افطاری می‌دهند یا به مهمانی افطاری ‌می‌روند. ممکن است در طول این ماه خانواده‌ها فقط چند روز را به تنهایی در خانه‌های خود افطار کنند. از جمله خوراکی‌هایی که ماه رمضان در تبریز جایگاه ویژه‌ای دارد، نان رمضان تبریز یا به قول تبریزی‌ها «کماج» است که زینت بخش سفره افطار روزه‌داران است.

نیمه ماه رمضان یعنی مصادف با تولد امام حسن مجتبی(ع) نیز در آذربایجان گرامی داشته می‌شود، برگزاری مراسم عقد و عروسی در این ماه بین مردم متداول و معمول نیست و فقط در شب و روز میلاد باسعادت امام حسن‌(ع) مراسم ساده عقد برگزار می‌شود.

از جمله مراسم ویژه در منطقه شبستر در ماه رمضان این است که روز پانزدهم این ماه، جوانان درب خانه‌ها را می‌کوبند و با شعر به زبان محلی می‌گویند: «پانزدهم ماه رمضان میهمان شماییم.» در این هنگام صاحبخانه سنجد و گردو به آن‌ها می‌دهد و برخی نیز که خسیس‌ترند با یک سطل آب آن‌ها را میهمان می‌کنند.

ختم قرآن

در ماه مبارک رمضان در اغلب مساجد و بسیاری از خانه‌ها ختم قرآن برگزار می‌شود. مردها و زن‌ها و بچه‌ها جداگانه در مجالس ختم قرآن شرکت می‌کنند که هر کدام آداب و تشریفات خاصی دارد.

شب‌های احیاء

شب‌های احیا (احیای گجه لری) از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. مساجد، حسینه‌ها و مصلاها مملو از مردم روزه‌دار می‌شود. آن‌ها در شب‌های نوزدهم و بیست‌ویکم و بیست‌وسوم در سوگ حضرت علی(ع) عزاداری می‌کنند. همچنین مراسم شب‌های قدر را با خواندن دعای جوشن کبیر و قرآن به سحر می‌رسانند. در این شب‌ها همه جا نذری پخش می‌کنند و در محلات فقیرنشین افطاری می‌دهند.

مراسم بیست وهفتم ماه رمضان

شب و روز بیست‌وهفتم ماه مبارک رمضان را که مصادف با کشته شدن ابن ملجم مرادی قاتل حضرت علی(ع) است مردم جشن می‌گیرند و شادی می‌کنند. شب بیست‌وهفتم بازار انواع خوراکی‌ها از جمله کله پاچه با سیر در تبریز رونق بسیار دارد. دوختن کیسه لعن ابن‌ملجم یکی از رسم‌های ویژه ماه رمضان در آذربایجان شرقی بود که اکنون کم رنگ شده‌ است. این رسم در بیست‌وهفتم ماه رمضان و مصادف با شب قصاص ابن ملجم مرادی برگزار می‌شد. بانوان آذربایجان برای اجرای این آیین کیسه‌ای به اسم کیسه لعن می‌دوختند و در این شب افراد سوزنی در این کیسه فرو می‌کردند و به ابن ملجم لعنت می‌فرستادند. در برخی از مناطق آذربایجان شرقی از جمله توابع جلفا روز ۲۷ ماه رمضان مصادف با مرگ ابن ملجم جشن می‌گیرند. در این روز جوانان با چوب و کاه آدمک ابن ملجم را ساخته و پس از گرداندن در کوچه‌های محل روی آن نفت ریخته و می‌سوزانند.

در برخی از روستاهای آذربایجان شرقی، جمعه آخر ماه رمضان زنانی که بچه‌دار نمی‌شوند هنگام عصر به مسجد رفته و دو رکعت نماز حاجت به جا می‌آورند، سپس از مسجد خارج شده و به منزل هفت زن که اسم آن‌ها فاطمه است رفته و از هرکدام یک تکه پارچه می‌گیرند، آن‌ها از پارچه‌های یاد شده پیراهنی بچه‌گانه به نام پیراهن فاطمه دوخته و نزد خود نگاه می‌دارند وعقیده دارند تا ماه رمضان سال آینده حتماً بچه دار خواهند شد.

در برخی از روستاهای استان آذربایجان شرقی از جمله حومه شبستر، مراغه، تسوج و اهر مراسم کیسه‌دوزی در روزهای خاص این ماه متداول است. آخرین جمعه ماه رمضان، ۲۷ ماه رمضان یا آخرین پنجشنبه این ماه روزی است که در نقاط مختلف استان، زنان و دختران گرد هم آمده و هر خانواده برای خود کیسه‌ای می‌دوزد. سپس مقداری پول در این کیسه‌ها می‌گذارند و بر آن دعا خوانده فوت می‌کنند و ان را تا سال دیگر در صندوقچه خود نگاه می‌دارند. این کیسه را «برکت کیسه سی» یا کیسه برکت نامیده و اعتقاد دارند بدین صورت هرگز دچار فقر و بی‌پولی نخواهند شد.

زیارت اهل قبور

در عصر آخرین روز ماه رمضان طبق رسمی دیرین بر مزار درگذشتگانشان حضور می‌یابند و برای شادی روح آن‌ها فاتحه می‌خوانند و نذری می‌دهند. این رسم در اغلب شهرها و روستاهای استان همچنان به قوت خود باقی است.

عید فطر

در آخرین روز ماه رمضان فطریه اعضای خانواده را کنار می‌گذارند. سرپرست خانواده با محاسبه میزان فطریه افراد آن را از قوت سالانه یا از پول توی جیب جدا کرده و در محل خاصی قرار می‌دهد. فطریه در روستاها شامل گندم می‌شود که سرپرست خانواده آن را در پشت در و داخل منزل قرار می‌دهد که در اولین فرصت به افراد فقیر و مستمند تحویل دهد. رسم است که مادر خانواده یک کاسه گندم را قبل از آخرین افطار به میان اهل خانه می‌آورد هر کدام با آرزوی قبولی اطاعات و عبادات کف دست راست خود را به گندم می‌زنند سپس آن را به گندم‌هایی که برای فطریه کنار گذاشته شده اضافه می‌کنند. معمولاً در این شب و تا هنگام اذان مغرب کسی به خانه کسی دیگر نمی‌رود تا زکات فطریه او بر عهده صاحب‌خانه گذاشته شود. در برخی از مناطق روستایی و شهری در روز پایانی ماه رمضان بعد از نماز مغرب و عشاء، آیین خداحافظی ماه رمضان برگزار می‌شود. صبح عید فطر هم روزه‌دارن به مسجد و مصلی ‌می‌روند تا نماز عید را اقامه کنند. بعد از برگزاری نماز عید در مسجد محل، مردم به دید و بازدید یکدیگر ‌می‌روند و خصوصاً به دیدن کسانی ‌می‌روند که نوعید (در طول سال گذشته عزیزی را ازدست داده‌اند) دارند.