علم‌گردانی در میناب؛ آئینی کهن با قدمتی ۴۰۰ ساله

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها - حبیب عیدزاده-شیما جرگه: میناب در ایام محرم، رنگ و بوی دیگری به خود می‌گیرد. کوچه‌پس‌کوچه‌های این شهرستان با نوای نوحه و سینه‌زنی عجین می‌شود و در میان انبوه آیین‌های سوگواری، یکی از باشکوه‌ترین آن‌ها، آیین علم‌گردانی یا همان «علم پیغمبر» است؛ میراثی کهن که نسل‌به‌نسل منتقل شده و امروز به بخشی از هویت فرهنگی و مذهبی مردم این دیار تبدیل شده است.

علم‌گردانی در میناب تاروپود هویت مذهبی، فرهنگی و اجتماعی مردم این منطقه را شکل داده است. بر اساس روایت‌های محلی و نقل‌های سینه‌به‌سینه، این سنت در طول قرن‌ها، با وجود فرازونشیب‌های بسیار، همواره زنده و اثرگذار باقی مانده است.

بسیاری از مردم جنوب شرق استان، این آیین را بر اساس قدمت تاریخی آن می‌شناسند؛ به‌گونه‌ای که معتمدان و پیشکسوتان حسینیه‌ها، قدمت آن را بیش از ۳۶۰ سال و برخی دیگر حتی بیش از ۴۰۰ سال تخمین زده‌اند. همین اختلاف نظر در عدد، نه‌تنها اصل ماجرا را تضعیف نمی‌کند، بلکه گواهی بر ریشه‌داری و دیرینه‌بودن این مراسم در حافظه جمعی مردم میناب است؛ آیینی که از دل تاریخ برخاسته و تا امروز با همان صلابت ادامه یافته است.

نماد احترام و بیعت با سیدالشهدا (ع)

در این آیین، علم تنها یک سازه آیینی نیست؛ بلکه نماد حضور، وفاداری و بیعت با نهضت عاشوراست. مردم میناب این علم را با عنوان «علم پیغمبر» می‌شناسند و برای آن حرمت و احترام ویژه‌ای قائل هستند. در کنار آن، علم‌های دیگری نیز به نام‌های منسوب به اهل‌بیت (ع) وجود دارد که از میان آن‌ها، علم صاحب‌الزمان (عج) جایگاهی ویژه و ممتاز دارد.

این علم‌ها در روز موعود، از حسینیه‌ها و تکیه‌های مختلف شهر به سمت ماتم‌قلعه آورده می‌شوند و سپس در یک حرکت جمعی و آیینی در سطح شهر گردانده می‌شوند. این گردانیدن، تنها حرکت یک پرچم یا علم نیست، بلکه صحنه‌ای از حضور همگانی مردم، نوای نوحه، سینه‌زنی، چاوش‌خوانی، نذر و قربانی است که فضای شهر را به یک مجلس عظیم سوگواری تبدیل می‌کند.

مسئول هیئت امنای ماتم‌قلعه: علم گردانی نماد اندیشه مذهبی مردم میناب است

غلامعباس تیم‌پرور، مسئول هیئت امنای حسینیه ماتم‌قلعه میناب، در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به جایگاه رفیع آیین‌های مذهبی در این شهرستان، اظهار داشت: آیین‌های مذهبی در میناب، ریشه در فرهنگ و رسوم دیرینه مردم دارد و این آیین علم‌گردانی، نشان می‌دهد که ارادت مردم این خطه به خاندان عصمت و طهارت (ع) از دیرباز تاکنون وجود داشته و هر سال با شکوهی مضاعف برگزار می‌شود.

وی علم‌گردانی را نمادی از فرهنگ عاشورایی مردم میناب ذکر کرد و افزود: «علم پیغمبر» در واقع یک اندیشه مذهبی و اعتقادی ریشه‌دار در میان مردم میناب است که پس از سال‌ها و با انتقال از نسلی به نسل دیگر، نه‌تنها حفظ شده بلکه هر روز بر غنای آن افزوده شده است. این آیین نشان می‌دهد که عاشورا در این خطه جریانی زنده و همیشه جاری در قلب مردم است.

تیم‌پرور در ادامه با اشاره به مسیر حرکت این آیین باشکوه، تصریح کرد: در روز پنجم محرم، پس از خروج علم پیغمبر از ماتم‌قلعه، این علم به سمت میدان شهدا حرکت می‌کند و از مسیر خیابان جهانگیری به سمت منبر لب رودخانه می‌رود. این مسیر، هر ساله میزبان ده‌ها هزار عزادار حسینی است که با پای پیاده و با قلبی سرشار از عشق به اباعبدالله (ع)، در این حرکت آیینی شرکت می‌کنند.

از صبح پنجم محرم تا غروب؛ یک روز کامل در سوگ

آماده‌سازی این آیین باشکوه از صبح روز پنجم محرم آغاز می‌شود. چوب علم که از شاخه درخت لور یا انجیر معابد تهیه شده، ابتدا با آب و سپس با گلاب شسته می‌شود؛ اقدامی نمادین که نشان‌دهنده احترام و قداست این ابزار آیینی در میان مردم است.

پس از آن، علم با پارچه‌های نذری و رنگی، به‌ویژه رنگ‌های سبز و قرمز، پوشانده می‌شود و با تزئیناتی همچون خلخال نقره‌ای و پنجه فلزی آراسته می‌شود؛ این آماده‌سازی ظاهری، در واقع بازتابی از آمادگی درونی مردم برای ورود به روزی است که به باور آنان، یادآور وفاداری، مظلومیت و حماسه‌های بی‌نظیر کربلاست.

مراسم از ساعات ابتدایی روز آغاز می‌شود، اما اوج آن معمولاً در بعدازظهر شکل می‌گیرد و تا اذان مغرب ادامه دارد. در این مدت، فضای شهر میناب غرق در نوای یا حسین (ع) و یا اباعبدالله (ع) می‌شود و چشماندازی بی‌نظیر از همبستگی و ارادت جمعی را به نمایش می‌گذارد.

حضور پرشور مردم؛ از نذر تا سینه‌زنی

یکی از ویژگی‌های مهم علم‌گردانی در میناب، حضور پرشمار و خودجوش مردم است. این مراسم صرفاً در محدوده یک هیئت یا یک محله خاص باقی نمی‌ماند، بلکه به یک حرکت عمومی و شهری تبدیل می‌شود که تمام اقشار جامعه را در بر می‌گیرد.

مردم در طول مسیر، با سینه‌زنی، ذکر مصیبت، مدیحه‌سرایی و نذرهای متنوع، ارادت خود را به امام حسین (ع) و یاران باوفایش نشان می‌دهند. برخی با قربانی کردن گوسفند و گاو و برخی دیگر با پخش نذری‌هایی همچون چای، خرما، شربت و شیرینی، در این آیین مشارکت می‌کنند.

همین مشارکت گسترده و خودجوش مردمی است که به این مراسم، هویتی اجتماعی و آیینی ویژه بخشیده و آن را از یک سنت محدود محلی به یک رویداد بزرگ فرهنگی و مذهبی تبدیل کرده است.

مسیر آیینی در شهر؛ راهپیمایی معنوی در سوگ سیدالشهدا (ع)

حرکت علم‌ها در میناب از ماتم‌قلعه آغاز می‌شود و پس از عبور از نقاط مهم شهری همچون میدان استقلال، بلوار ساحلی و میدان ولایت، سرانجام به حسینیه لب رودخانه می‌رسد. این مسیر، نه فقط یک جابه‌جایی فیزیکی، بلکه نوعی راهپیمایی معنوی است که شهر را به صحنه‌ای از سوگواری و ارادت جمعی تبدیل می‌کند.

در سال‌هایی که این مراسم با حضور گسترده مردم برگزار شده است، شمار شرکت‌کنندگان به ده‌ها هزار نفر نیز رسیده است؛ آماری که نشان می‌دهد علم‌گردانی در میناب، صرفاً یک سنت محلی محدود نیست، بلکه آیینی با ظرفیت بالای اجتماعی و فرهنگی است که می‌تواند الگویی برای سایر مناطق در ترویج فرهنگ عاشورا باشد.

حجت‌الاسلام سهرابی: آیین‌های عاشورایی میناب شناسنامه فرهنگی هرمزگان و میراث ماندگار عزاداری حسینی است

رئیس اداره تبلیغات اسلامی شهرستان میناب با اشاره به قدمت و غنای آیین‌های عزاداری در این شهرستان گفت: آیین‌های سنتی و مذهبی میناب از علم‌گردانی پنجم محرم تا مراسم شیر و کتل، شیرخوارگان حسینی و ویژه‌برنامه نوگلان عاشورایی، بخشی از هویت فرهنگی و دینی مردم این منطقه را تشکیل می‌دهد و ظرفیت ارزشمندی برای معرفی فرهنگ عاشورایی جنوب کشور به شمار می رود.

حجت‌الاسلام والمسلمین مفید سهرابی در گفتگو با خبرنگار مهر، اظهار کرد: شهرستان میناب به عنوان یکی از کانون‌های مهم عزاداری سیدالشهدا (ع) در جنوب ایران، دارای آیین‌ها و سنت‌های ریشه‌داری است که برخی از آنها قدمتی چند صد ساله دارند و نسل به نسل منتقل شده‌اند.

وی با بیان اینکه برخی از هیئت‌های مذهبی میناب از قدیمی‌ترین تشکل‌های دینی استان هرمزگان محسوب می‌شوند، افزود: این هیئت‌ها در طول دهه‌های گذشته نقش مهمی در حفظ و انتقال فرهنگ عاشورا، ترویج معارف اهل بیت (ع) و انسجام اجتماعی مردم ایفا کرده‌اند و امروز نیز به عنوان پایگاه‌های مردمی فرهنگ دینی فعالیت می‌کنند.

رئیس اداره تبلیغات اسلامی میناب تصریح کرد: بسیاری از پیشکسوتان هیئتی، خاطرات ارزشمندی از شیوه‌های سنتی عزاداری، نذورات مردمی و مشارکت گسترده مردم در برپایی مراسم‌های محرم در گذشته دارند که ثبت و روایت این خاطرات می‌تواند بخشی از تاریخ شفاهی عزاداری در هرمزگان را حفظ کند.

علم‌گردانی، شیر و کتل و نوگلان عاشورایی؛ جلوه‌های ماندگار فرهنگ محرم در میناب

حجت الاسلام مفید سهرابی با اشاره به آیین‌های شاخص محرم در میناب گفت: آیین علم‌گردانی، پنجم محرم یکی از سنت‌های دیرینه این شهرستان است که هر ساله با حضور گسترده مردم برگزار می‌شود و نمادی از ارادت مردم به حضرت اباعبدالله الحسین (ع) و یاران باوفای ایشان است.

وی ادامه داد: همچنین آیین سنتی شیر و کتل، مراسم شیرخوارگان حسینی و ویژه‌برنامه نوگلان عاشورایی «شجره طیبه میناب» از دیگر برنامه‌های شاخصی است که با استقبال گسترده خانواده‌ها و نسل جوان همراه است و نقش مهمی در انتقال فرهنگ عاشورا به کودکان و نوجوانان دارد.

ثبت ملی آیین‌های مذهبی گامی برای صیانت از میراث معنوی

رئیس اداره تبلیغات اسلامی میناب با تأکید بر ضرورت مستندسازی و معرفی ظرفیت‌های فرهنگی محرم اظهار کرد: برخی از آیین‌های مذهبی و سنتی هرمزگان دارای قابلیت ثبت در فهرست میراث معنوی کشور هستند و پیگیری این موضوع می‌تواند زمینه حفظ، صیانت و معرفی بهتر این سرمایه‌های فرهنگی را فراهم کند.

حجت‌الاسلام مفید سهرابی، با اشاره به پیشینه کهن آیین علم‌گردانی در میناب، اظهار داشت: سابقه آئین سنتی و تاریخی «علم پیغمبر (ص)» و «علم صاحب‌الزمان (عج)» در میناب، بر اساس باورهای عمیق دینی و اعتقادات مردم این منطقه، به بیش از چهار قرن پیش بازمی‌گردد. این قدمت طولانی، نشان‌دهنده ریشه‌دار بودن ارادت مردم این خطه به پیامبر اکرم (ص) و خاندان مطهر ایشان است.

وی افزود: این آیین کهنسال، در طول تاریخ با وجود فرازونشیب‌های بسیار و تحولات گوناگون اجتماعی، نه‌تنها از میان نرفته، بلکه هر سال بر غنای آن افزوده شده است. این خود گواهی بر عمق باورهای مذهبی و تعلق خاطر مردم میناب به مکتب اهل‌بیت (ع) است.

علم‌گردانی صحنه‌سازی ظهور منجی عالم بشریت

حجت‌الاسلام سهرابی با نگاهی عمیق به فلسفه وجودی آیین علم‌گردانی، خاطرنشان کرد: این مراسم باشکوه، تنها یک حرکت آیینی صرف نیست، بلکه یادآور حقیقتی بزرگ و نویدبخش است؛ زمانی که حضرت مهدی (عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف) ظهور کنند، مردم از اقصی‌نقاط جهان برای حمایت و یاری امام خود خواهند شتافت.

وی تصریح کرد: مردم میناب با برگزاری این آیین، در واقع صحنه‌ای از آن حماسه بزرگ را پیش‌بینی و بازآفرینی می‌کنند و با حمل علم‌ها و حرکت در سطح شهر، اعلام می‌دارند که آماده یاری امام زمان (عج) هستند. این آیین، پلی است میان گذشته و آینده؛ میان عاشورای حسینی و ظهور مهدوی.

معاون پژوهش حوزه‌های علمیه خواهران: عزاداری حسینی، به‌روزرسانی عقلانیت و حماسه است/هر فرهنگ، ظرفیت ویژه خود را در مناسک عاشورایی فعال کند

حجت‌الاسلام والمسلمین حبیب‌الله بابایی، معاون پژوهش حوزه‌های علمیه خواهران سراسر کشور در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به ابعاد فرازمانی و فرامکانی واقعه عاشورا، گفت: عزاداری برای سیدالشهدا (ع)، صرفاً یک ماتم موقت نیست، بلکه ماتمی است در مقیاس تاریخ و بشریت که با یک سال و دو سال عزاداری، حقش ادا نمی‌شود، چراکه خونی که بر زمین ریخته، خون خداست و باید در مقیاس خود خدا مورد عزاداری قرار گیرد. وی تأکید کرد: ما هر سال باید یک لایه جدید از حسین بن علی (ع) و عاشورا را روایت کنیم و در زندگی خود جاری سازیم.

عزاداری حسینی؛ ماتمی در مقیاس تاریخ

معاون پژوهش حوزه‌های علمیه خواهران با اشاره به ماهیت عزاداری برای سیدالشهدا (ع)، اظهار داشت: عزاداری، یک مسئله انسانی و تاریخی است و هر انسانی در هر کجا که عزیزی را از دست داده باشد، طبیعی است که مدتی به سوگ بنشیند. اما نکته مهم اینجاست که برخی سوگ‌ها و ماتم‌ها، ماتم‌های موقتی نیستند، بلکه ماتمی هستند در مقیاس تاریخ و در عرصه بشریت.

وی افزود: خونی که در کربلا بر زمین ریخته شد، خون محدود و کوچکی نبود، بلکه خون خدا بود. از این رو، با یک سال، دو سال یا سه سال عزاداری، نمی‌توان حق آن را ادا کرد، بلکه باید در مقیاس خود خدا، این خون مورد عزا قرار گیرد.

عزاداری به‌روزرسانی عقلانیت و حماسه

بابایی در ادامه با نگاهی عمیق‌تر به فلسفه عزاداری‌های سالانه، تصریح کرد: عزاداری برای سیدالشهدا، صرفاً یک بروز احساس و ماتم نیست، بلکه عقلانیت ما را به‌روز می‌کند. این مراسم، به‌روزرسانی فهم ما، به‌روزرسانی حماسه ما و به‌روزرسانی شعور ماست. از این رو، ما هر سال باید یک لایه جدید از حسین بن علی (ع) و عاشورا را روایت کنیم، بفهمیم و در زندگی خود اضافه کنیم.

تنوع فرهنگی فرصتی برای غنای عزاداری‌ها

معاون پژوهش حوزه‌های علمیه خواهران با اشاره به تنوع فرهنگی در مناسک عزاداری، خاطرنشان کرد: عزاداری‌ها همیشه آغشته به فرهنگ‌های مختلف بوده است. فرهنگ آذری‌ها در عزاداری جور دیگری است، فرهنگ مردم هرمزگان جور دیگری است و فرهنگ مشهدی‌ها نیز متفاوت است، اما همه این‌ها، روح عزاداری و روح ماتم را در خود دارند.

وی تأکید کرد: نباید همه عزاداری‌ها را در هر فضای فرهنگی و هر بومی یکسان کنیم، بلکه هر بوم و هر فرهنگی باید ظرفیت‌های خود را فعال کند و از توانمندی‌های بومی خود در مناسک عزاداری بهره ببرد.

ضرورت پیوند عاشورا با زندگی روزمره

بابایی در پایان با اشاره به ضرورت ایجاد تنوع در عزاداری‌های سنتی، گفت: ما لازم داریم که تنوعی از عزاداری‌های سنتی را شاهد باشیم و بتوانیم بین دستگاه سیدالشهدا (ع) و فرهنگ روزمره زندگی‌مان ارتباط برقرار کنیم. باید توجه بیشتری به اقتضائات فرهنگی و بومی خود داشته باشیم و از این ظرفیت‌ها در مناسک عزاداری استفاده کنیم تا عاشورا برای نسل امروز، ملموس‌تر، زنده‌تر و اثرگذارتر باشد.