از نخل‌گردانی تا خیل عرب؛ اصفهان گنجینه آیین‌های عاشورایی ایران

خبرگزاری مهر،گروه استان‌ها: با فرارسیدن ماه محرم، بار دیگر کوچه‌ها، بازارها، مساجد، حسینیه‌ها و تکایای استان اصفهان رنگ و بوی سوگ حسینی به خود می‌گیرند. استانی که در طول قرن‌های گذشته نه تنها یکی از مهم‌ترین مراکز گسترش فرهنگ تشیع در ایران بوده، بلکه بخش مهمی از میراث آیینی و مذهبی کشور را نیز در دل خود حفظ کرده است.

از هیئت‌های قدیمی شهر اصفهان گرفته تا آیین‌های منحصر به فرد کاشان، نطنز، آران و بیدگل و نوش‌آباد، محرم در این استان تنها یک مراسم مذهبی نیست، بلکه مجموعه‌ای از سنت‌ها، باورها و آیین‌هایی است که نسل به نسل منتقل شده و همچنان در میان مردم جریان دارد.

بررسی پیشینه عزاداری در استان اصفهان نشان می‌دهد که برخی هیئت‌های مذهبی این منطقه دارای سابقه‌ای چند صد ساله هستند و بخشی از هویت تاریخی محلات قدیمی شهرها و روستاهای استان را شکل می‌دهند. در کنار این هیئت‌ها، آیین‌هایی همچون نخل‌گردانی، خیل عرب، سقاخوانی، زنگ حیدری و تعزیه نیز به عنوان میراث ارزشمند عاشورایی همچنان پابرجا مانده‌اند.

هیئت‌های مذهبی؛ ستون‌های ماندگار فرهنگ عاشورا

سید محمد مرادپور، پیشکسوت هیئت‌های مذهبی اصفهان، در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به سابقه دیرینه عزاداری در این استان اظهار کرد: هیئت‌های مذهبی اصفهان صرفاً محل برگزاری مراسم سوگواری نیستند، بلکه در طول تاریخ نقش مهمی در انتقال فرهنگ دینی، انسجام اجتماعی و تربیت نسل‌های مختلف ایفا کرده‌اند.

وی افزود: بسیاری از هیئت‌های قدیمی اصفهان ریشه در محلات تاریخی شهر دارند و قدمت برخی از آنها به چند قرن می‌رسد. این هیئت‌ها در دوره‌های مختلف تاریخی توانسته‌اند سنت‌های اصیل عزاداری را حفظ کنند و به نسل‌های بعدی منتقل سازند.

این پیشکسوت هیئتی ادامه داد: آنچه باعث ماندگاری هیئت‌ها شده، پیوند عمیق مردم با فرهنگ عاشورا است. در گذشته خانواده‌ها از کودکی فرزندان خود را با فضای هیئت آشنا می‌کردند و همین روند موجب شده است که این میراث معنوی همچنان زنده بماند.

وی افزود: بسیاری از آیین‌های سنتی عزاداری در اصفهان از دل همین هیئت‌های قدیمی شکل گرفته و در طول زمان به بخشی از هویت فرهنگی مناطق مختلف استان تبدیل شده‌اند.

نخل‌گردانی و آیین‌های بومی؛ روایت زنده تاریخ عاشورا

در میان آیین‌های عزاداری استان اصفهان، نخل‌گردانی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. این آیین به ویژه در نطنز و کاشان با شکوه فراوان برگزار می‌شود و از کهن‌ترین سنت‌های عاشورایی ایران به شمار می‌رود.

علاوه بر نخل‌گردانی، آیین خیل عرب در آران و بیدگل، سقاخوانی و زنگ حیدری در نوش‌آباد و تعزیه در مناطق مختلف استان نیز هر ساله با حضور گسترده مردم برگزار می‌شود؛ آیین‌هایی که علاوه بر جنبه مذهبی، ارزش‌های فرهنگی و تاریخی قابل توجهی نیز دارند.

محرم در اصفهان؛ پیوند هنر، حماسه و معنویت

سیدرضا فهامی، مداح و پیشکسوت هیئت‌های مذهبی، نیز در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: یکی از ویژگی‌های برجسته عزاداری در استان اصفهان، تنوع آیین‌ها و حضور پررنگ عناصر فرهنگی و هنری در مراسم سوگواری است.

وی افزود: نوحه‌خوانی، تعزیه، سقاخوانی و بسیاری از آیین‌های سنتی محرم در اصفهان در حقیقت بخشی از هنر دینی مردم این منطقه محسوب می‌شوند و طی قرن‌ها با فرهنگ بومی درآمیخته‌اند.

فهامی با اشاره به آیین‌های سنتی مناطق مختلف استان گفت: در بسیاری از شهرها و روستاهای اصفهان هنوز می‌توان نشانه‌های عزاداری اصیل را مشاهده کرد؛ آیین‌هایی که بدون وابستگی به جلوه‌های ظاهری و با تکیه بر باورهای مردمی حفظ شده‌اند.

وی تصریح کرد: آنچه امروز بیش از هر چیز اهمیت دارد، حفظ اصالت این سنت‌ها و انتقال صحیح آنها به نسل جوان است؛ چرا که این آیین‌ها بخشی از سرمایه فرهنگی و معنوی جامعه به شمار می‌روند.

ثبت ملی آیین‌های عاشورایی؛ گامی برای صیانت از میراث ناملموس

در سال‌های اخیر شماری از آیین‌های عزاداری استان اصفهان در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسیده‌اند. آیین‌هایی همچون سقاخوانی و زنگ حیدری نوش‌آباد، خیل عرب آران و بیدگل، نخل‌گردانی نطنز و برخی گونه‌های تعزیه سنتی از جمله مهم‌ترین این آثار هستند.

کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند ثبت ملی این آیین‌ها می‌تواند نقش مهمی در معرفی، حفاظت و انتقال آنها به نسل‌های آینده ایفا کند؛ به ویژه آنکه بسیاری از این سنت‌ها از جمله آیین‌های کم‌نظیر و منحصر به فرد در سطح کشور محسوب می‌شوند.

آیین‌های محرم؛ تجلی هویت فرهنگی تشیع ایرانی

حجت الاسلام مهدی محمدزاده، استاد حوزه و دانشگاه، نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به جایگاه تاریخی آیین‌های محرمدر استان اصفهان اظهار کرد: آیین‌های عاشورایی تنها یک مراسم سوگواری نیستند، بلکه جلوه‌ای از فرهنگ دینی، هویت تاریخی و حافظه جمعی جامعه شیعی به شمار می‌روند.

وی افزود: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آیین‌های محرم در اصفهان، پیوند میان آموزه‌های دینی و فرهنگ بومی است. همین پیوند موجب شده که این سنت‌ها طی قرن‌ها ماندگار بمانند و همچنان مورد استقبال نسل‌های مختلف قرار گیرند.

این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: بسیاری از آیین‌های عزاداری در استان اصفهان حامل مفاهیم عمیق معرفتی، اخلاقی و اجتماعی هستند و در کنار بعد احساسی، نقش مهمی در انتقال پیام عاشورا به جامعه ایفا می‌کنند.

محمدزاده تأکید کرد: حفظ اصالت آیین‌های عاشورایی، مقابله با تحریف‌ها و توجه به محتوای معرفتی مراسم از مهم‌ترین ضرورت‌هایی است که باید در کنار پاسداشت این میراث ارزشمند مورد توجه قرار گیرد.

اصفهان؛ گنجینه زنده میراث عاشورایی ایران

امروز استان اصفهان با برخورداری از ده‌ها آیین کهن مذهبی، هیئت‌های چندصد ساله و مراسم ثبت شده در فهرست میراث ناملموس کشور، یکی از مهم‌ترین کانون‌های فرهنگ عاشورایی ایران به شمار می‌رود. از نخل‌های تاریخی کاشان و نطنز تا خیل عرب آران و بیدگل و سقاخوانی نوش‌آباد، هر یک بخشی از روایتی بزرگ را بازگو می‌کنند؛ روایتی که قرن‌هاست در دل مردم این سرزمین جریان دارد.

در روزگاری که بسیاری از سنت‌های محلی در معرض فراموشی قرار گرفته‌اند، آیین‌های محرم در استان اصفهان همچنان زنده، پویا و اثرگذار باقی مانده‌اند؛ میراثی که نه تنها نشانه ارادت مردم به حضرت اباعبدالله الحسین (ع) است، بلکه بخشی ماندگار از هویت تاریخی و فرهنگی ایران را نیز تشکیل می‌دهد.