چرا ناشران از نشر پژوهشی گریزانند؟/ اولویت،حمایت از پژوهش‌های راهبردی

به گزارش خبرنگار مهر، سید سعید میرمحمد صادق، پژوهشگر تاریخ و دانش‌آموخته مقطع دکترای تاریخ ایران در دوره اسلامی، نویسنده و مصححی است که کارنامه‌ای پربار در مدیریت‌های فرهنگی و پژوهشی دارد. او که سابقه‌ سه سال فعالیت در مقام مدیر طرح و برنامه شبکه جام جم، سه سال معاونت پژوهشی کتابخانه مجلس شورای اسلامی و سه سال معاونت فرهنگی خانه کتاب را در کارنامه حرفه‌ای خود ثبت کرده است، دانش و تخصص خود را علاوه بر نگارش مقالات متعدد در نشریات علمی، با تألیف مجلدات گوناگون برای «دانشنامه جهان اسلام» نیز در اختیار جامعه علمی کشور قرار داده است. با او درباره سختی‌های کار نشر به ویژه نشر پژوهشی به گفتگو نشستیم:

* ابتدا درباره هدف تأسیس نشر سنگلج و حوزه‌های فعالیت آن توضیح بفرمایید.

نشر سنگلج با هدف حمایت از پژوهش‌های راهبردی، کاربردی و به‌نوعی زیرساختی در حوزه علوم انسانی و برخی شاخه‌های علوم اسلامی تأسیس شد. در حوزه علوم انسانی، تمرکز اصلی ما بر تاریخ و ادبیات است؛ به‌ویژه تاریخ ایران در دوره‌های مختلف، پیش از اسلام و پس از اسلام. همچنین در زمینه تاریخ اسلامِ مرتبط با ایران فعالیت داریم. یکی دیگر از محورهای مهم کار ما تاریخ تشیع است؛ زیرا این حوزه ارتباط مستقیمی با تاریخ ایران دارد و بخشی از حلقه‌های مفقوده تاریخ تمدنی و فرهنگی ایران پس از اسلام را پوشش می‌دهد. از این رو، هم تاریخ تشیع و هم میراث تشیع را از این منظر دنبال می‌کنیم.

در حوزه زبان فارسی نیز نگاه ما معطوف به «زبان فارسی در جهان ایرانی» است. بر همین اساس، سرفصل‌هایی تعریف کرده‌ایم؛ از جمله «زبان فارسی در شبه‌قاره» که تاکنون هفت عنوان کتاب در این زمینه منتشر شده است. موضوعاتی مانند «زبان فارسی در ماوراءالنهر»، «زبان فارسی در آناتولی» و «زبان فارسی در حوزه قفقاز» نیز در دستور کار ما قرار داشته‌اند. در حوزه ماوراءالنهر یک عنوان منتشر کرده‌ایم و درباره قفقاز هنوز اثری منتشر نشده است.

* چرا بسیاری از ناشران به سراغ این نوع آثار پژوهشی نمی‌روند؟

بسیاری از این آثار از جمله کتاب‌هایی هستند که معمولاً کمتر ناشری به سراغ آن‌ها می‌رود؛ زیرا بازگشت سرمایه در آن‌ها بسیار زمان‌بر است، به‌ویژه در شرایط تورمی. ناشر هزینه اولیه را پرداخت می‌کند، اما بازگشت سرمایه ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها طول بکشد. در این فاصله، تورم افسارگسیخته زیان جدی به ناشر وارد می‌کند. به همین دلیل، بسیاری از ناشران از ورود به این حوزه پرهیز می‌کنند و تا زمانی که تورم ادامه داشته باشد، احتمالاً همین روند برقرار خواهد بود.

شاعران امروز می‌توانند همان شعر را در فضای مجازی منتشر کنند و مخاطبان بسیار گسترده‌ای داشته باشند؛ اما برای چاپ کتابی با تیراژ محدود (برای مثال ۲۲۰ نسخه)، گاه سخت‌گیری‌هایی اعمال می‌شود که به حذف کامل شعر، حذف بیت یا تغییر واژه‌ها می‌انجامد. این نوع مداخله، عملاً دخالت در ذهن و بیان خالق اثر استبا این حال، رویکرد نشر سنگلج سودمحور نیست. البته برای ما بازگشت سرمایه اهمیت دارد، اما «سود» به معنای معیار اصلی تصمیم‌گیری در انتخاب آثار، ملاک ما نیست. در عین حال، تلاش کرده‌ایم بازار هدف هر کتاب را نیز در نظر بگیریم تا پخش مناسب و اثربخشی لازم فراهم شود. خوشبختانه تاکنون کتاب‌های ما در کتابخانه‌های تخصصی و میان پژوهشگران با استقبال خوبی روبه‌رو شده است. مخاطب اصلی ما پژوهشگران و علاقه‌مندان حوزه تاریخ و تمدن ایرانی و نیز حوزه اسلام مرتبط با ایران هستند. ما صرفاً با رویکرد عام به «جهان اسلام» وارد نمی‌شویم، مگر آن‌که از منظر تاریخ تمدن اسلامی و نقش برجسته جهان ایرانی در آن باشد. این ظرفیت فرهنگی می‌تواند هم در داخل کشور بستر هویت‌بخشی باشد و هم در خارج از کشور زمینه‌ای برای معرفی عمق و ژرفای تمدن ایرانی فراهم کند.

* علاوه بر آثار پژوهشی، در حوزه ادبیات نیز فعالیت دارید؟

بله، بخشی از فعالیت نشر ما به ادبیات، به‌ویژه رمان و داستان اختصاص دارد. در حوزه داستان، دو مسیر را دنبال می‌کنیم: نخست داستان‌های عامیانه که در این بخش نیز تاکنون آثاری منتشر کرده‌ایم. دوم داستان‌های ایرانی معاصر که در آن‌ها نگاه ما معطوف به خارج از مرکز» و مناطق دور از شهرهای بزرگ است. به بیان دیگر، تلاش می‌کنیم روایت‌هایی را حمایت کنیم که زندگی و فضای داستانی آن‌ها در روستاها یا مناطق کمتر دیده‌شده شکل می‌گیرد. البته تمامی آثار داستانی پس از بررسی در کمیته علمی و در صورت تأیید، منتشر می‌شوند.

تا کنون دو اثر داستانی در این چارچوب منتشر کرده‌ایم: یکی با محوریت روستاهایی در اطراف کوه‌های آلاداغ و بجنورد، و دیگری با فضایی در جنوب ایران و در میان ایلات قشقایی. نگاه ما در این انتخاب‌ها، توجه به عمق فرهنگی روستاهاست. بسیاری از داستان‌های شهری به‌طور طبیعی به سمت مضامین تلخ، از جمله طلاق و بحران‌های مشابه می‌روند. داستان روستایی نیز ممکن است تلخ باشد، اما ما بیشتر به لایه‌های فرهنگی و اجتماعی روستا و ظرفیت‌های روایی آن توجه داریم.

* در حوزه شعر هم کتابی منتشر کرده‌اید؟

بله، در حوزه شعر تاکنون دو اثر منتشر کرده‌ایم و اثر سوم در انتظار دریافت مجوز است. متأسفانه روند صدور مجوز در برخی موارد هم طولانی است و هم سخت‌گیرانه. این مسئله زمانی عجیب‌تر به نظر می‌رسد که بدانیم شاعران امروز می‌توانند همان شعر را در فضای مجازی منتشر کنند و مخاطبان بسیار گسترده‌ای داشته باشند؛ اما برای چاپ کتابی با تیراژ محدود (برای مثال ۲۲۰ نسخه)، گاه سخت‌گیری‌هایی اعمال می‌شود که به حذف کامل شعر، حذف بیت یا تغییر واژه‌ها می‌انجامد. این نوع مداخله، عملاً دخالت در ذهن و بیان خالق اثر است.

من اصل نظارت را به‌طور کلی می‌پذیرم، اما نظارت باید حدود و منطق روشن و استدلال‌های دقیق داشته باشد. در برخی موارد، ممیز براساس سلیقه شخصی پیشنهاد حذف یا تغییر می‌دهد. حتی گاهی دیده می‌شود افرادی که خود از چهره‌های دانشگاهی، داور جشنواره‌ها یا اهل شعر هستند، آثارشان در فرآیند ممیزی با مشکل روبه‌رو می‌شود. با این حال، در بسیاری از موارد از طریق گفت‌وگو امکان حل مسئله وجود داشته و ما نیز تجربه حل برخی ایرادها را داشته‌ایم. اما مشکل اصلی این است که گاهی پس از پایان مراحل آماده‌سازی کتاب (صفحه‌آرایی، تنظیم نمایه‌ها و…)، ایرادی مطرح می‌شود که اعمال آن مستلزم به‌هم‌ریختن ساختار کتاب و تحمیل هزینه‌های مجدد است.

* درباره دیگر حوزه‌های فعالیت نشر سنگلج نیز توضیح می‌دهید؟

بله، در حوزه علوم قرآنی نیز فعالیت داشته‌ایم و تاکنون سه کتاب در این زمینه کار کرده‌ایم. همچنین در حوزه تاریخ ایران پیش از اسلام و پس از اسلام، انتشار آثار پژوهشی را ادامه می‌دهیم. یکی دیگر از بخش‌های کاری ما حمایت از پژوهش‌ها در حوزه خلیج فارس است. اصولاً ما مجموعه‌مقالات منتشر نمی‌کنیم، مگر در قالب یادنامه یا به مناسبت بزرگداشت یک شخصیت علمی مشخص. با این حال، در حوزه خلیج فارس سه کار انجام داده‌ایم؛ از جمله آثاری درباره خارک و نیز پژوهشی درباره اوضاع اقتصادی خلیج فارس که با دانشگاه بوشهر در آن همکاری و حمایت داشته‌ایم.

گاهی سازوکارهای اداریِ تعیین قیمت کتاب با واقعیت بازار همخوانی ندارد؛ زیرا قیمت کاغذ و هزینه‌های تولید با سرعت تغییر می‌کند و ناشر نمی‌تواند منتظر سازوکارهای دوره‌ای برای به‌روزرسانی قیمت بمانددر مورد آثار مبتنی بر پایان‌نامه‌ها نیز به پژوهشگران تأکید می‌کنیم که متن باید از قالب پایان‌نامه خارج و به ساختار یک کتاب تبدیل شود: فصل‌بندی منظم داشته باشد، از حجیم شدن یک فصل جلوگیری شود و مباحثی مانند فرضیه و نظریه که در پایان‌نامه ضروری است، در کتاب با شکل مناسب و عمدتاً در مقدمه و چارچوب علمی سامان یابد. همچنین بررسی می‌کنیم که پایان‌نامه پیش از این به شکل گسترده به مقالات متعدد تبدیل نشده باشد؛ زیرا در مواردی مشاهده می‌شود که بخش عمده پایان‌نامه پیش‌تر در قالب چند مقاله منتشر شده و در نتیجه، انتشار کتاب توجیه و اصالت لازم را از دست می‌دهد.

علاوه بر این‌ها، در حوزه حقوق نیز آثاری منتشر کرده‌ایم و تا کنون چهار عنوان کتاب در این زمینه داشته‌ایم. در حوزه مطالعات زنان نیز یک اثر با عنوان «زن در قصه‌های ایرانی» منتشر شده که استقبال نسبتاً خوبی داشته است.

* در مورد مشکلات نشر، به‌ویژه در انتشار کتاب‌های پژوهشی، چه نکاتی را مهم می‌دانید؟

یکی از مسائل اساسی، چرخه معیوب توزیع و فروش کتاب است که از گذشته نیز وجود داشته است. کتاب کالایی بوده که در عمل با چک‌های چندماهه تسویه می‌شده: ناشر کتاب را به پخش می‌دهد، پخش آن را به کتابفروشی‌ها عرضه می‌کند و تسویه‌ها معمولاً با فاصله زمانی طولانی انجام می‌شود. این فرایند گاه تا شش ماه یا بیشتر زمان می‌برد. در گذشته ناشر نیز همین چک‌ها را در زنجیره تولید (چاپخانه، صحافی، کاغذ و…) جابه‌جا می‌کرد. اما امروز شرایط تغییر کرده است: چاپخانه و صحافی نقدی‌تر و روزانه‌تر مطالبه می‌کنند و قیمت کاغذ نیز به‌شدت با نرخ ارز گره خورده است. گاهی احساس می‌شود زمانی که کاغذ می‌خریم، انگار «دلار» می‌خریم. در چنین وضعی ناشر ناچار است مدام خود را با شرایط جدید تطبیق دهد.

همچنین گاهی سازوکارهای اداریِ تعیین قیمت کتاب با واقعیت بازار همخوانی ندارد؛ زیرا قیمت کاغذ و هزینه‌های تولید با سرعت تغییر می‌کند و ناشر نمی‌تواند منتظر سازوکارهای دوره‌ای برای به‌روزرسانی قیمت بماند.

* درباره جایزه‌ای که که به پژوهشگران جوان داده می‌شود نیز توضیح می‌فرمایید؟

ما جایزه‌ای با عنوان «جایزه سعی مشکور» به یادبود دکتر محمدجواد مشکور داریم که با همکاری بخش‌های مختلف به پژوهشگران جوان اعطا می‌شود؛ پژوهشگرانی که کارهای خاص و خلاقانه انجام داده‌اند. معمولاً تلاش می‌کنیم این پژوهش‌ها صرفاً پروژه دانشگاهی یا پایان‌نامه نباشد و اولویت با کسانی است که از سر علاقه و دغدغه شخصی پژوهش کرده‌اند. البته اگر عضو هیئت علمی نیز باشد، به‌ویژه در دانشگاه‌های دور از مرکز، و کار شاخص و مرجع انجام داده باشد، مورد توجه قرار می‌گیرد. تا کنون این جایزه به دو بانوی پژوهشگر نیز اعطا شده و حوزه‌های آن شامل ادبیات، تاریخ، مطالعات اسلامی و تاریخ ایران باستان بوده است.