۲۰۰۰ پژوهشگر از آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز استفاده کردند/ستاد علوم شناختی فناوری‌های عصبی را در ۱۷۰ آزمایشگاه کشور توسعه داد

به گزارش خبرنگار دانشگاه خبرگزاری دانشجو؛ در نشستی خبری، عطاالله پورعباسی دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی به تشریح دستاورد‌های این ستاد در سال گذشته و برنامه‌های پیش‌رو در سال جاری پرداخت.

پور عباسی با اشاره به تصویب «سند توسعه علوم و فناوری‌های شناختی» در سال ۱۳۹۰ توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی گفت: بر اساس این سند، کشور موظف شد برنامه‌ای جامع برای توسعه علوم شناختی، فناوری‌های شناختی و علوم اعصاب تدوین کند. در همین راستا، ستاد علوم و فناوری‌های شناختی به‌عنوان نهاد راهبر پیش‌بینی و با حمایت معاونت علمی ریاست‌جمهوری تشکیل شد و مسئولیت برنامه‌ریزی و تدوین نقشه راه این حوزه را بر عهده گرفت.

وی افزود: در سند توسعه علوم و فناوری‌های شناختی، چهار مأموریت کلان برای کشور تعریف شده است که در نقشه جامع علمی کشور نیز مورد تأکید قرار گرفته‌اند. نخستین مأموریت، حرکت در مسیر دستیابی به مرجعیت علمی در علوم شناختی است؛ به‌ویژه با تأکید بر توسعه گفتمان تطبیقی و پیوند علوم شناختی با علوم دینی و اسلامی.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی مأموریت دوم را دستیابی به استقلال فناورانه در حوزه فناوری‌های شناختی و علوم اعصاب دانست و گفت: هدف این است که کشور در حوزه‌هایی مانند درمان و سایر کاربرد‌های فناورانه، از وابستگی به فناوری‌های خارجی بی‌نیاز شود.

وی مأموریت سوم را کاربردی‌سازی و تجاری‌سازی نتایج پژوهش‌های علوم شناختی عنوان کرد و افزود: تبدیل دانش تولیدشده در این حوزه به محصولات و خدمات قابل استفاده، از اولویت‌های مهم ستاد به شمار می‌رود.

به گفته پور عباسی، مأموریت چهارم ستاد، کمک به مدیریت و کاهش اختلالات و کاستی‌های شناختی است؛ به‌ویژه در دو گروه سنی حساس شامل کودکان و نوجوانان و همچنین سالمندان. وی تأکید کرد: اختلالات شناختی در این دو گروه، بار اجتماعی و اقتصادی قابل‌توجهی به کشور تحمیل می‌کند و توجه به آنها از اهمیت بالایی برخوردار است.

وی در ادامه با جمع‌بندی این مأموریت‌ها تصریح کرد: چهار هدف اصلی ستاد علوم و فناوری‌های شناختی شامل دستیابی به مرجعیت علمی، تحقق استقلال فناورانه، تجاری‌سازی دانش و کمک به مدیریت اختلالات شناختی است.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی با اشاره به فعالیت حدود ۱۴ تا ۱۵ ساله این ستاد گفت: در این مدت، زیست‌بومی نسبتاً گسترده در حوزه علوم شناختی شکل گرفته است. در حال حاضر حدود ۸ تا ۹ هزار پژوهشگر در این زیست‌بوم فعال هستند که یا به‌طور مستقیم در رشته‌ها و مقاطع تحصیلی علوم شناختی تحصیل کرده‌اند یا از رشته‌هایی مانند روان‌شناسی، روان‌پزشکی و حتی مهندسی به این حوزه وارد شده‌اند.

وی با بیان اینکه این تعداد پژوهشگر همچنان پاسخگوی نیاز کشور نیست، افزود: کشور همچنان به تربیت نیروی انسانی متخصص در حوزه علوم شناختی نیاز دارد. خوشبختانه دانشگاه‌ها با حمایت‌های مناسب معاونت علمی ریاست‌جمهوری، در زمینه راه‌اندازی رشته‌ها، توسعه مقاطع تحصیلی و ایجاد و گسترش زیرساخت‌هایی مانند آزمایشگاه‌ها، عملکرد قابل قبولی داشته‌اند.

پور عباسی یکی دیگر از ارکان زیست‌بوم علوم شناختی را شرکت‌های دانش‌بنیان دانست و گفت: در حال حاضر حدود ۱۵۰ تا ۱۶۰ شرکت فعال در حوزه علوم شناختی شناسایی شده‌اند که از این میان، حدود ۵۰ تا ۷۰ شرکت عنوان دانش‌بنیان را کسب کرده‌اند و محصولات دانش‌بنیان تولید می‌کنند. مجموع فناوران فعال در این بخش نیز حدود ۸۰۰ نفر برآورد می‌شود که با توجه به وسعت کشور و نیاز‌های فناورانه، این ظرفیت نیازمند توسعه بیشتر است.

پور عباسی با تأکید بر کمبود نیروی انسانی فناور در حوزه علوم شناختی گفت: تعداد فناوران فعال در این حوزه متناسب با ظرفیت پژوهشی کشور نیست و این میزان را باید بسیار محدود دانست. به‌طور معمول در زیست‌بوم‌های فناوری، تعداد فناوران و نیرو‌های پشتیبان فناوری حدود ۳ تا ۴ برابر تعداد پژوهشگران است. بر این اساس، با توجه به وجود حدود ۸ هزار پژوهشگر در حوزه علوم شناختی، کشور باید دست‌کم ۳۰ هزار فناور و نیروی پشتیبان فناور در این حوزه داشته باشد.

وی افزود: این فاصله نشان می‌دهد که توسعه منابع انسانی فناور یکی از اولویت‌های جدی ماست. در همین راستا، برنامه‌هایی مانند آموزش‌های حرفه‌ای و مهارتی، توسعه آموزش‌های کاربردی و ترویج حوزه علوم شناختی برای جذب نیرو از سایر رشته‌ها در دستور کار قرار گرفته و این روند در حال پیگیری است.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی در ادامه به زیرساخت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری این حوزه اشاره کرد و گفت: در طول سال‌های گذشته، زیرساخت‌های مهمی در حوزه علوم شناختی ایجاد شده است که مهم‌ترین آن «آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز» است. این آزمایشگاه در زمان راه‌اندازی، در منطقه خاورمیانه کم‌نظیر بود و همچنان یکی از بزرگ‌ترین و پیشرفته‌ترین زیرساخت‌های سخت‌افزاری در منطقه به شمار می‌رود.

به گفته وی، تاکنون حدود ۲ هزار پژوهشگر از خدمات، تجهیزات و امکانات این آزمایشگاه استفاده کرده‌اند که این موضوع ارزش بالای این زیرساخت را نشان می‌دهد. پور عباسی خاطرنشان کرد: برنامه‌ریزی شده است با ارتقای تجهیزات و افزودن فناوری‌های روز، ظرفیت‌های این آزمایشگاه بیش از پیش توسعه یابد.

وی یکی دیگر از زیرساخت‌های مهم در حال تکمیل را «آزمایشگاه ملی نخستین‌سانان» عنوان کرد و گفت: این آزمایشگاه که با مشارکت پژوهشگاه رویان در حال راه‌اندازی است، زیرساختی بسیار غنی برای توسعه پژوهش‌های علوم شناختی و علوم اعصاب محسوب می‌شود. نخستین‌سانان یا پریمات‌ها، از مهم‌ترین حیوانات آزمایشگاهی در مطالعات علوم شناختی و علوم اعصاب هستند و وجود یک مرکز متمرکز برای این مطالعات، نقش کلیدی در ارتقای پژوهش‌های ملی دارد.

پورعباسی با اشاره به وضعیت پیشرفت این پروژه اظهار کرد: در حال حاضر این آزمایشگاه حدود ۸۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد و مراحل تجهیز آن در حال انجام است. پیش‌بینی می‌شود در صورت تأمین به‌موقع تجهیزات و حیوانات آزمایشگاهی، این مرکز تا پایان سال ۱۴۰۵ آماده بهره‌برداری شود.

وی افزود: این مجموعه ظرفیت نگهداری حدود ۵۰۰ حیوان آزمایشگاهی بزرگ را خواهد داشت و می‌تواند خدمات آزمایشگاهی و فناورانه گسترده‌ای به پژوهشگران ارائه دهد. هرچند تمرکز اصلی این آزمایشگاه بر حیوانات آزمایشگاهی بزرگ مانند میمون‌هاست، اما برای گونه‌های کوچک‌تر نیز بخش‌هایی پیش‌بینی شده است.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی در ادامه به توسعه آزمایشگاه‌های دانشگاهی و استانی اشاره کرد و گفت: در سال‌های اخیر، با حمایت معاونت علمی ریاست‌جمهوری و ستاد علوم شناختی، حدود ۱۷۰ آزمایشگاه علوم شناختی در دانشگاه‌ها و استان‌های مختلف تجهیز شده‌اند که بستر بسیار مناسبی برای فعالیت دانشجویان و پژوهشگران فراهم کرده است.

وی افزود: در حال حاضر حدود ۷۰ آزمایشگاه از این مجموعه در قالب شبکه آزمایشگاهی ملی (LERNET) به ارائه خدمات مشغول هستند و امیدواریم در آینده نزدیک سایر آزمایشگاه‌ها نیز به این شبکه متصل شوند. اتصال تمامی ۱۷۰ آزمایشگاه به شبکه ملی می‌تواند دسترسی عادلانه‌تر پژوهشگران به تجهیزات آزمایشگاهی را فراهم کرده و بار سنگینی را از دوش آنان بردارد.

پور عباسی در ادامه به یکی دیگر از زیرساخت‌های در دست برنامه‌ریزی اشاره کرد و گفت: «پایگاه ملی داده‌های شناختی» از جمله طرح‌های مهمی است که مقدمات راه‌اندازی آن فراهم شده و مراحل تجهیز سخت‌افزاری آن در حال آغاز است. با راه‌اندازی این پایگاه، داده‌های علوم شناختی از جمله تصاویر مغزی، داده‌های شناختی و نتایج آزمون‌های مختلف به‌صورت متمرکز گردآوری، طبقه‌بندی و در اختیار پژوهشگران قرار خواهد گرفت تا امکان استفاده مجدد و توسعه پژوهش‌های پیشرفته‌تر فراهم شود.

پور عباسی با اشاره به راه‌اندازی پایگاه ملی داده‌های شناختی گفت: این داده‌ها در اختیار پژوهشگران قرار خواهد گرفت و این زیرساخت می‌تواند هزینه پژوهش‌های حوزه علوم شناختی را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهد. امیدواریم بتوانیم در این مسیر با سرعت بیشتری پیش برویم.

وی در ادامه از برنامه‌ریزی برای ایجاد یک زیرساخت مهم دیگر خبر داد و افزود: راه‌اندازی «مرکز ملی کارآزمایی‌های بالینی نوروتکنولوژی» یا فناوری‌های عصبی از دیگر طرح‌هایی است که مراحل مطالعاتی و حقوقی آن به پایان رسیده و امیدواریم به‌زودی وارد فاز اجرایی شود.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی با بیان اینکه یکی از مأموریت‌های اصلی ستاد، ایفای نقش تنظیم‌گری (رگولاتوری) در حوزه تجهیزات و فناوری‌های علوم اعصاب است، اظهار کرد: برای انجام این مأموریت، وجود یک مرکز ملی و آزمایشگاه مرجع ضروری بود تا مطالعات بالینی، اعتباربخشی و صدور مجوز فناوری‌های عصبی از طریق آن انجام شود.

وی تصریح کرد: مرکز ملی کارآزمایی‌های بالینی این امکان را فراهم می‌کند که هر فناوری عصبی که در کشور توسعه می‌یابد، مراحل مطالعات بالینی و اعتبارسنجی خود را در این مرکز طی کند و پس از تأیید به‌عنوان یک فناوری معتبر وارد چرخه مصرف شود. این موضوع باعث اطمینان مصرف‌کنندگان نهایی، که عمدتاً درمانگران و در نهایت عموم جامعه هستند، از رعایت استاندارد‌ها و ایمنی این فناوری‌ها خواهد شد.

پور عباسی در بخش دیگری از سخنان خود به راه‌اندازی «بیوبانک بافت مغز» اشاره کرد و گفت: ایجاد این بیوبانک یکی از زیرساخت‌های بسیار مهم در حوزه پژوهش‌های علوم شناختی و علوم اعصاب است. در این طرح، امکان نگهداری بافت مغز به‌صورت کامل یا بخشی از بافت‌های به‌دست‌آمده از جراحی‌ها و مطالعات مختلف فراهم می‌شود تا این نمونه‌ها در یک بستر زیستی استاندارد ذخیره‌سازی و در اختیار پژوهشگران قرار گیرد.

وی افزود: دسترسی پژوهشگران به بافت‌های مغزی می‌تواند نقش مهمی در توسعه مطالعات پیشرفته و کاهش هزینه‌های پژوهشی ایفا کند. در حال حاضر، در سطح جهانی دو رویکرد اصلی برای توسعه پژوهش‌های علوم اعصاب وجود دارد که یکی از مهم‌ترین آنها، استفاده از زیرساخت‌های متمرکز داده‌ای و زیستی مانند بیوبانک‌هاست؛ رویکردی که به‌طور جدی در دستور کار ستاد علوم و فناوری‌های شناختی قرار دارد.

پور عباسی با اشاره به برنامه‌های زیرساختی ستاد علوم و فناوری‌های شناختی اظهار کرد: یکی از محور‌های مهم توسعه در این حوزه، راه‌اندازی پایگاه‌های داده‌ای و بیوبانک‌هاست. همان‌طور که در سطح جهانی نیز مشاهده می‌شود، بانک‌های زیستی یا بیوبانک‌ها نقش بسیار مهمی در پیشبرد پژوهش‌های علوم شناختی و علوم اعصاب ایفا می‌کنند و سرمایه‌گذاری گسترده‌ای روی آنها صورت گرفته است. ما نیز در نظر داریم هر دو زیرساخت، یعنی پایگاه‌های داده‌ای و بیوبانک‌ها را در حوزه علوم شناختی به‌طور کامل پیاده‌سازی کنیم.

وی افزود: مسائل حقوقی این زیرساخت‌ها حل شده و فاز اجرایی آنها در حال آغاز است. انتظار می‌رود فاز بهره‌برداری از این زیرساخت‌ها تا پایان برنامه هفتم توسعه، یعنی حدود سال ۱۴۰۷، محقق شود. البته تأمین تجهیزات سخت‌افزاری و ایجاد زیرساخت‌های فنی نیازمند حمایت مستمر است و امیدواریم همان‌گونه که معاونت علمی ریاست‌جمهوری تاکنون حمایت‌های مناسبی داشته، این همراهی در ادامه نیز تداوم یابد تا روند اجرا با سرعت بیشتری پیش برود.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی در پاسخ به پرسش خبرنگار درباره وضعیت فناوری‌های عصبی در کشور گفت: در حوزه نوروتکنولوژی، دامنه متنوعی از فناوری‌ها به‌صورت فعال در کشور در حال توسعه است. یکی از مهم‌ترین و پیشرفته‌ترین حوزه‌ها، فناوری‌های تنظیم عصبی یا نورومدولیشن است که می‌توان گفت ایران در این زمینه هم‌تراز با کشور‌های پیشرفته حرکت کرده است.

وی توضیح داد: فناوری‌های تحریک عصبی شامل تحریک الکتریکی، مغناطیسی و نوری، در کشور از دانش فنی کامل برخوردارند و بخش قابل توجهی از آنها به مرحله تجاری‌سازی رسیده‌اند. در حال حاضر، شرکت‌های داخلی دستگاه‌های تحریک الکتریکی و مغناطیسی را تولید می‌کنند و بخشی از نیاز کشور از طریق فناوران داخلی تأمین می‌شود. حتی در حوزه تحریک نوری نیز پیشرفت‌های قابل توجهی حاصل شده و استاندارد‌های این تجهیزات تقریباً معادل استاندارد‌های جهانی است.

پورعباسی در ادامه به فناوری‌های نقشه‌برداری مغز (نورومپینگ) اشاره کرد و گفت: این حوزه طیف وسیعی از تجهیزات ثبت سیگنال‌های مغزی، از دستگاه‌های EEG گرفته تا فناوری‌های پیشرفته تصویربرداری عصبی مانند fMRI، PET و MEG را در بر می‌گیرد. خوشبختانه در حوزه ثبت سیگنال، ایران به‌روز است و دستگاه‌های EEG با استاندارد‌های جهانی در داخل کشور تولید می‌شود که هم در پژوهش‌ها و هم در مراکز درمانی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

وی افزود: در زمینه فناوری‌های پیشرفته تصویربرداری عصبی، به‌ویژه برای کاربرد‌های پیش‌بالینی و مطالعات تجربی حیوانی، دانش فنی این تجهیزات در کشور وجود دارد و دستگاه‌هایی مانند MRI، CT و PET در برخی مراکز پژوهشی از جمله دانشگاه علوم پزشکی تهران و دانشگاه تربیت مدرس به‌صورت تولید داخل مورد استفاده قرار می‌گیرند که این دستاورد، پیشرفتی ارزشمند به شمار می‌رود.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی در ادامه خاطرنشان کرد: در حوزه تجهیزات تصویربرداری بالینی بزرگ مانند MRI‌های متداول، فناوران داخلی توانسته‌اند با توسعه نرم‌افزار‌های بومی و به‌روزرسانی سامانه‌ها، کیفیت تصاویر را به‌طور چشمگیری ارتقا دهند. به‌گونه‌ای که با استفاده از نرم‌افزار‌های داخلی، تصاویر حاصل از دستگاه‌های MRI سه تسلا با کیفیتی نزدیک به MRI‌های هفت تسلا پردازش و گزارش می‌شود. این فناوری در حال حاضر در اختیار درمانگران، پزشکان و متخصصان قرار دارد و مورد استفاده عملی است.

وی در ادامه با اشاره به وضعیت بیوبانک‌ها در کشور گفت: در حال حاضر، چند پروژه بیوبانک به‌صورت محدود و محلی در کشور فعال هستند و برخی دانشگاه‌ها، از جمله دانشگاه علوم پزشکی ایران، اقدام به راه‌اندازی بیوبانک بافت مغز در مقیاس محدود کرده‌اند. با این حال، بیوبانک ملی الزامات خاص خود را دارد؛ از جمله فراهم‌سازی امکان دسترسی پژوهشگران سراسر کشور به نمونه‌ها، رعایت ملاحظات اخلاقی، حفظ حقوق مالکیت معنوی، و اخذ رضایت‌نامه‌های قانونی از اهداکنندگان نمونه‌ها. به همین دلیل، ایجاد بیوبانک ملی مستلزم انجام مطالعات دقیق و فراهم‌سازی چارچوب‌های حقوقی و اخلاقی است که این اقدامات در حال انجام است تا در نهایت بتوانیم این زیرساخت را در اختیار همه پژوهشگران کشور قرار دهیم.

پورعباسی با اشاره به رویکرد شبکه‌ای در توسعه بیوبانک‌ها گفت: آنچه در حال حاضر در دستور کار قرار دارد، اتصال همه بیوبانک‌های کشور که دارای نمونه‌های زیستی مغز هستند به یک شبکه ملی است. این شبکه می‌تواند به‌عنوان یک زیرساخت بسیار غنی برای پژوهش‌های علوم شناختی و فناوری‌های عصبی عمل کند و دسترسی پژوهشگران را به منابع ارزشمند زیستی تسهیل کند.

وی افزود: بخش عمده این زیرساخت‌ها در شهر تهران مستقر هستند، اما مطابق الزامات فنی و چارچوب‌های پدافند غیرعامل، پیش‌بینی پشتیبان‌گیری و توزیع جغرافیایی داده‌ها و نمونه‌ها انجام شده است. به این معنا که هر پایگاه داده یا بیوبانک، دارای نسخه‌های پشتیبان در مکان‌های دیگر خواهد بود تا در صورت بروز حوادث طبیعی یا آسیب‌های احتمالی، داده‌ها و نمونه‌ها محفوظ بمانند. این ملاحظات در مطالعات اولیه لحاظ شده و محل استقرار برخی پشتیبان‌ها می‌تواند در سایر شهر‌ها باشد.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی در ادامه به همکاری‌های بین‌المللی اشاره کرد و گفت: اخیراً نشست کارگروه زیرساخت‌های پژوهشی و فناوری کشور‌های عضو بریکس در تهران برگزار شد که نشست بسیار مثبتی بود. در این نشست مقرر شد چهار زیرساخت بزرگ پژوهشی و فناوری ایران به شبکه زیرساخت‌های کشور‌های بریکس متصل شوند که خوشبختانه دو مورد از این زیرساخت‌ها مربوط به حوزه علوم شناختی است.

وی تصریح کرد: «آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز» و همچنین «آزمایشگاه ملی نخستین‌سانان» پس از تکمیل، وارد شبکه زیرساخت‌های پژوهشی و فناوری کشور‌های بریکس خواهند شد. این موضوع کمک می‌کند تا ایران در کنسرسیوم‌های بین‌المللی و کارگروه‌های بزرگ پژوهشی و فناورانه این کشور‌ها حضور فعال‌تری داشته باشد که قطعاً دستاورد‌های ارزشمندی برای کشور به همراه خواهد داشت.

پورعباسی در پاسخ به پرسشی درباره اسناد بالادستی توضیح داد: سند توسعه علوم و فناوری‌های شناختی سقف یا محدودیت زمانی مشخصی نداشته است، اما مانند سایر اسناد ناظر بر نقشه جامع علمی کشور، موظف بوده گزارش تحقق اهداف خود را در افق چشم‌انداز ۱۴۰۴ ارائه دهد. این گزارش‌ها تهیه و به مراجع ذی‌ربط ارائه شده‌اند. دستاورد‌هایی که امروز مطرح می‌شود، بخش قابل توجهی از تحقق اهداف پیش‌بینی‌شده در این سند را نشان می‌دهد.

وی در ادامه با اشاره به جایگاه علمی کشور گفت: ایران در اغلب حوزه‌های علوم شناختی، از جمله علوم اعصاب، علوم رفتاری، روان‌پزشکی و سلامت روان، در زمره ۲۰ کشور نخست جهان از نظر حجم و تعداد تولیدات علمی قرار دارد. در سطح منطقه نیز تا سال گذشته رتبه نخست را در تولید مستندات علمی علوم شناختی داشتیم، هرچند در سال گذشته یکی از کشور‌های همسایه در رتبه‌بندی از ما پیشی گرفت. امیدواریم در رتبه‌بندی‌های جدید، جایگاه نخست منطقه را دوباره به دست آوریم.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی افزود: طی ۱۴ تا ۱۵ سال گذشته، کشور در حوزه دانش علوم شناختی به جایگاه قابل قبولی دست یافته است و امیدواریم با تلاش پژوهشگران، این موقعیت تثبیت شود. در حوزه فناوری نیز، به‌ویژه در زمینه تنظیم و تحریک عصبی، دانش فنی در اغلب شاخه‌ها در داخل کشور وجود دارد. حتی در حوزه فناوری پیشرفته تحریک عمقی مغز، شرکت‌های فناور داخلی به دانش فنی لازم دست یافته‌اند و در حال تلاش برای ورود این فناوری به مرحله تجاری‌سازی هستند.

وی خاطرنشان کرد: تجاری‌سازی این فناوری‌ها نیازمند توجه به ملاحظاتی مانند هزینه تمام‌شده و مدل‌های اقتصادی مناسب است، اما از نظر دانش فنی، ایران در حوزه تحریک و تنظیم عصبی تقریباً به همه دانش موجود در سطح جهانی دسترسی دارد. هرچند مسیر تجاری‌سازی زمان‌بر است، اما شرکت‌های دانش‌بنیان کشور به‌طور جدی در این مسیر حرکت می‌کنند.

پور عباسی در ادامه با اشاره به وضعیت آزمایشگاه‌های علوم شناختی گفت: در حال حاضر حدود ۷۰ آزمایشگاه استانی در این حوزه فعال هستند. آزمایشگاه‌های استانی معمولاً از نظر تجهیزات و مقیاس بزرگ‌تر از آزمایشگاه‌های دانشگاهی هستند. آزمایشگاه‌های دانشگاهی نیز که تعداد بیشتری دارند، اغلب در سطح دانشکده یا گروه‌های آموزشی فعالیت می‌کنند و خدمات آنها بیشتر محدود به دانشجویان و پژوهشگران همان مجموعه است.

پورعباسی در ادامه توضیحات خود درباره وضعیت آزمایشگاه‌های علوم شناختی گفت: علاوه بر آزمایشگاه‌های استانی، حدود ۱۰۰ آزمایشگاه کوچک‌تر نیز در دانشگاه‌ها فعال هستند. در دانشگاه پیام‌نور نیز با حمایت معاونت علمی ریاست‌جمهوری، اعتبارات لازم برای تجهیز و تقویت آزمایشگاه‌ها تخصیص یافته است. درباره دانشگاه آزاد اسلامی در حال حاضر آمار دقیقی در ذهن ندارم، اما به‌طور کلی می‌توان گفت همه دانشگاه‌ها، اعم از دولتی و غیردولتی، در صورت ارائه درخواست، از حمایت‌های معاونت علمی و ستاد علوم و فناوری‌های شناختی برای تجهیز آزمایشگاه‌ها بهره‌مند شده‌اند.

وی در ادامه با اشاره به مأموریت چهارم سند توسعه علوم و فناوری‌های شناختی اظهار کرد: هدف چهارم این سند، کمک به مدیریت اختلالات شناختی و رفع «کاستی‌ها» در این حوزه است.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی با تأکید بر اهمیت این مأموریت افزود: متأسفانه شیوع اختلالات شناختی در کشور بالاست و بیماری‌هایی مانند دمانس یا زوال شناختی، بار اقتصادی و اجتماعی سنگینی به کشور تحمیل می‌کنند. این موضوع به‌ویژه با توجه به روند حرکت جمعیت کشور به سمت سالمندی، به یکی از چالش‌های جدی نظام سلامت تبدیل شده است.

وی ادامه داد: اختلالات شناختی از جمله دمانس در سنین سالمندی شیوع بیشتری دارند، اما بر اساس گزارش‌ها و اظهارات متخصصان و صاحب‌نظران، سن شروع این اختلالات در کشور ما نیز قابل توجه است و در برخی موارد پایین‌تر از میانگین‌های جهانی گزارش می‌شود؛ مسئله‌ای که ضرورت توجه جدی‌تر به پیشگیری، تشخیص زودهنگام و مداخلات درمانی مؤثر را دوچندان می‌کند.

پورعباسی با اشاره به شیوع اختلالات شناختی در کشور گفت: سن شروع این اختلالات در ایران حدود ۴۴ تا ۴۵ سالگی است، در حالی که در کشور‌های همسایه این رقم حدود ۶۰ سال است. به این معنا که اختلالات شناختی در کشور ما در سنین پایین‌تر رخ می‌دهد و این موضوع نیازمند همت ملی برای پیشگیری مناسب است. دلایل این مسئله متعدد است و شامل عوامل محیطی، آموزشی و سایر زمینه‌های اجتماعی می‌شود که باید مورد توجه قرار گیرد.

وی افزود: در سوی دیگر طیف، اختلالات یادگیری و شناختی کودکان و نوجوانان نیز اهمیت زیادی دارد. نتایج ارزیابی‌های بین‌المللی، از جمله آزمون‌های TIZ و PISA، نشان می‌دهد که وضعیت کشور در عملکرد‌های شناختی کودکان و نوجوانان قابل قبول نیست. هرچند وزارت آموزش و پرورش اقدامات موثری انجام داده است، اما نیاز به حمایت و تقویت بیشتر این فعالیت‌ها وجود دارد.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی با بیان نقش فناوری در کاهش اختلالات گفت: ستاد با استفاده از ظرفیت‌های زیست‌بوم علمی و فناوری، در تلاش است میزان بروز این اختلالات را کاهش دهد. این مسئله چندوجهی است و همکاری نهاد‌های مختلف از جمله وزارت بهداشت، وزارت رفاه، وزارت آموزش و پرورش، سازمان بهزیستی و شهرداری‌ها را می‌طلبد.

وی ادامه داد: یکی از اقدامات مهم، آموزش و توانمندسازی روانشناسان شبکه بهداشت و درمان کشور است. حدود ۳۰۰۰ روانشناس در این شبکه فعالیت می‌کنند که با توانمندسازی آنها در حوزه سلامت شناختی، ظرفیت کشور برای پیشگیری، غربالگری و تشخیص اولیه اختلالات افزایش می‌یابد. تفاهم‌نامه‌ای با وزارت بهداشت منعقد شده و تولید محتوای آموزشی در حال انجام است. هدف این است که تا پایان سال ۱۴۰۵، همه ۳۰۰۰ روانشناس شبکه بهداشت در حوزه سلامت شناختی آموزش داده شوند.

پور عباسی عباسی در ادامه به همکاری با سازمان آموزش و پرورش استثنایی اشاره کرد و گفت: این همکاری برای تجهیز مراکز غربالگری اختلالات شناختی کودکان و نوجوانان انجام شده است. با اجرای برنامه‌های سنجش پیش از دبستان و حمایت ستاد، غربالگری اختلالات شناختی از همان پایه آغاز می‌شود تا اقدامات پیشگیرانه و درمانی در مراحل اولیه انجام شود. تاکنون حدود ۱۰۰ مرکز در کشور با همکاری مشترک ستاد و سازمان آموزش و پرورش استثنایی راه‌اندازی شده‌اند.

وی همچنین به کمبود نیروی انسانی متخصص در حوزه علوم شناختی اشاره کرد و افزود: تعداد کارشناسان فنی در کشور هنوز کافی نیست و برای گسترش برنامه‌های غربالگری و پیشگیری، نیاز به تربیت و توانمندسازی نیروی انسانی بیشتر داریم. در این زمینه برنامه مشترکی با دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی آغاز شده است تا حدود ۳۰۰۰ دانشجومعلم تحت آموزش‌های علوم شناختی قرار گیرند و به عنوان هسته‌های توانمندسازی در کل کشور فعالیت کنند.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی در پایان توضیح داد: توسعه فناوری‌های شناختی از ایده شروع می‌شود و در محیط آزمایشگاهی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. در این مرحله، بسیاری از ایده‌ها حذف می‌شوند و تنها تعداد محدودی قابلیت توسعه و تجاری‌سازی پیدا می‌کنند. این روند، بخشی از چرخه پژوهش و فناوری است که به شناسایی و توسعه ایده‌های مؤثر و عملی کمک می‌کند.

پورعباسی در ادامه به سیاست‌های حمایتی ستاد از فناوران و شرکت‌های فعال در حوزه علوم شناختی و فناوری عصبی اشاره کرد و گفت: برای محصولاتی که آماده عرضه به بازار هستند، حمایت‌های ویژه‌ای در نظر گرفته شده است. با استفاده از ظرفیت‌های علمی کشور و همچنین ظرفیت‌های موجود در صندوق پژوهش و نوآوری، امکان پشتیبانی مالی و فناورانه از این محصولات فراهم شده است.

وی افزود: حتی شرکت‌هایی که در حال حاضر محصولی در بازار دارند، اما قصد توسعه و افزایش ظرفیت تولید خود را دارند، می‌توانند از حمایت‌های ستاد بهره‌مند شوند. این حمایت‌ها شامل تسهیلات مالی، سرمایه‌گذاری خطرپذیر و سایر مدل‌های حمایتی است تا شرکت‌ها بتوانند برنامه توسعه بازار و افزایش تولید خود را به‌طور مؤثر دنبال کنند.

پور عباسی تأکید کرد: برای توسعه فناوری در علوم شناختی و فناوری عصبی، هیچ سقف حمایتی یا محدودیتی وجود ندارد. مهم این است که فناوران مراجعه کنند و با ستاد در تعامل باشند. ما همچنین به‌صورت فعال با فناورانی که فناوری‌های مورد نیاز کشور را تولید می‌کنند، در حال مذاکره هستیم.

وی به نمونه‌ای از فناوری‌های مورد نیاز اشاره کرد: فناوری‌های تحریک عمقی مغز و ثبت عمقی فعالیت‌های مغزی از جمله فناوری‌هایی هستند که ستاد به‌طور مستقیم با فناوران وارد گفت‌و‌گو شده و پشتیبانی لازم را برای توسعه آنها فراهم می‌کند.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی افزود: شبکه منسجمی متشکل از نهاد‌های علمی، از جمله بنیاد علم ایران و صندوق پژوهش و نوآوری، برای حمایت از پژوهش‌ها در سطوح مختلف ایجاد شده است. این حمایت‌ها شامل تمامی مراحل پژوهشی و فناورانه است و هدف آن تولید علم، توسعه فناوری و ارتقای بهره‌وری در حوزه علوم شناختی و عصبی است.

پور عباسی درباره حمایت‌های پژوهشی ستاد علوم و فناوری‌های شناختی گفت: در مرحله اول، حمایت‌های ستاد از طریق بنیاد علم ایران انجام می‌شود. خوشبختانه با پشتیبانی بنیاد علم ایران، امسال دو فراخوان پژوهشی برگزار شد که برای پژوهشگران بسیار مناسب بود. سقف حمایت پژوهشی از هر طرح پژوهشی تا ۵ میلیارد تومان در نظر گرفته شده است. این فراخوان‌ها آخرین فرصت حمایتی سال جاری هستند و پژوهشگران علاقه‌مند باید هر چه سریع‌تر اقدام کنند.

وی افزود: در این فراخوان‌ها، پژوهشگران طرح‌های خود را برای بنیاد علم ایران ارسال می‌کنند و فرایند داوری با حضور ستاد علوم شناختی انجام می‌شود. اولویت‌های پژوهشی نیز توسط ستاد اعلام شده است و پژوهش‌های متناسب با این اولویت‌ها می‌توانند تا سقف ۵ میلیارد تومان حمایت دریافت کنند. این رقم نسبت به سایر نهاد‌های حمایتی، قابل توجه و فرصت بسیار مناسبی برای پژوهشگران است.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی ادامه داد: علاوه بر این، فراخوان‌های دیگری نیز با همکاری بنیاد علم ایران برای حمایت از پایان‌نامه‌های دکترا و پژوهش‌های پسا‌دکترا در نظر گرفته شده است. دانشجویان دوره دکترا و پژوهشگران پسا‌دکترا می‌توانند با مراجعه به سایت ستاد از جزئیات نحوه حمایت‌ها مطلع شوند و از این فرصت برای توسعه پژوهش‌های خود بهره‌مند شوند. این ظرفیت، یک فرصت بسیار مناسب برای دانشجویان و پژوهشگران کشور است.