شب آخر؛ فرار از خویشتن

بعضی آدم‌ها پیش از آنکه بمیرند، مدت‌هاست از زندگی کنار کشیده‌اند. در «شب آخر»، نوشته امانوئل بوو، مرگ ناگهان از راه نمی‌رسد، بلکه به تصمیمی شخصی و تقریباً روزمره تبدیل شده است.

آرنولد، شخصیت اصلی داستان، در ابتدای روایت تصمیم گرفته است به زندگی‌اش پایان دهد. اما بوو علاقه‌ای ندارد این تصمیم را به صحنه‌ای بزرگ و تراژیک تبدیل کند. در جهان او، فاجعه در سکوت اتفاق می‌افتد. آرنولد از اتاقش بیرون می‌آید، در خیابان‌ها پرسه می‌زند، با آدم‌هایی مواجه می‌شود و در همین رفت‌وآمد ظاهراً بی‌اهمیت، گذشته‌اش آرام‌آرام خود را نشان می‌دهد. قرار نیست حادثه‌ای عظیم مسیر داستان را تعیین کند؛ آنچه اهمیت دارد، حرکت ذهن مردی است که تصور می‌کند به انتهای راه رسیده، اما هنوز چیزی در وجودش نمی‌گذارد به‌سادگی از جهان جدا شود.

همین‌جا یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های «شب آخر» آشکار می‌شود؛ بوو مرز میان خواستنِ مرگ و ترس از مرگ را بسیار باریک می‌کند. آرنولد نه قهرمانی است که با شجاعت تصمیم نهایی خود را گرفته باشد و نه قربانی معصومی که فقط باید برایش دل سوزاند. او شخصیتی پیچیده، خودخواه، درمانده و گاه آزاردهنده است؛ انسانی که در روابطش با دیگران نیز چندان بی‌تقصیر نیست. مواجهه او با زنان زندگی‌اش، نیازش به دیگران و ناتوانی‌اش در ساختن رابطه‌ای سالم، تصویر مردی را می‌سازد که مشکلش فقط شرایط بیرونی نیست؛ او هرجا که می‌رود، خودش را نیز با خود می‌برد.

این نگاه، «شب آخر» را از داستانی درباره خودکشی فراتر می‌برد. محور اصلی کتاب این است که آیا انسان می‌تواند از خودش فرار کند؟ اگر تمام درها را پشت سرمان ببندیم، آیا واقعاً از گذشته، خاطرات، شکست‌ها و انتخاب‌هایمان خلاص می‌شویم؟

امانوئل بوو برای طرح چنین پرسش‌هایی به زبان پرزرق‌وبرق پناه نمی‌برد. او نویسنده‌ای است که اهمیت را در جزئیات کوچک پیدا می‌کند؛ در یک گفت‌وگوی معمولی، مکثی کوتاه، رفتار عجیب یک آدم یا فکری که ناگهان از گوشه ذهن شخصیت سر برمی‌آورد. ساموئل بکت نیز دقیقاً همین توانایی بوو در پیدا کردن … …