چرا به مکان بی‌توجهیم؟

شاید تهران را بتوان از روی المان‌هایی شناخت که هر روز به آن اضافه می‌شوند؛ از المان‌های مناسبتی و سازه‌های موقت گرفته تا نورپردازی‌ها و مبلمانی که قرار است برای مدتی کوتاه چهره‌ای تازه به شهر بدهند. چند هفته یا چند ماه بعد، این عناصر جمع می‌شوند و جای خود را به نمونه‌ای تازه‌تر می‌دهند؛ انگار شهر نه بر اساس ویژگی‌های مکان و تداوم زندگی شهری، که بر اساس تقویم مناسبت‌ها و مدهای روز، مدام نیازمند چهره‌ای جدید است.

اما مسئله اصلی موقتی‌بودن این مداخلات نیست؛ مسئله این است که آیا این مداخلات حاصل خوانش شهر و شناخت مکان‌اند یا صرفاً تلاشی برای تزیین آن؟ شهر می‌تواند و حتی باید برای مناسبت‌ها، رویدادها و تغییرات فصلی چهره‌ای متفاوت پیدا کند؛ اما مسئله از جایی آغاز می‌شود که مناسبتی‌بودن به مجوزی برای بی‌توجهی به مکان بدل شود؛ جایی که بتوان یک المان را در هر نقطه‌ای از شهر قرار داد، بی‌آنکه تفاوت میان یک میدان تاریخی، یک خیابان پرتردد یا یک فضای محله‌ای در طراحی آن اثری داشته باشد. در این وضعیت، شهر نه مجموعه‌ای از مکان‌های متفاوت، بلکه سطحی خالی دیده می‌شود که می‌توان هر بار چیزی روی آن گذاشت و بعد چیز دیگری را جایگزینش کرد.

پرسش اصلی این است: نقطه شروع تصمیم، مکان است یا ابتدا فرم و سازه طراحی می‌شود و بعد برای آن در شهر جایی پیدا می‌کنند؟ این تفاوت فقط در شیوه طراحی نیست؛ دو تصور متفاوت از شهر پشت آن قرار دارد. در رویکرد نخست، شهر مجموعه‌ای از مکان‌های متمایز است که هر مداخله باید از ویژگی‌های همان مکان آغاز شود. در رویکرد دوم، شهر بستری می‌شود برای استقرار عناصری که با تغییر مکان، کمابیش بدون تغییر باقی می‌مانند. بخشی از مداخلات مناسبتی و تزیینی تهران از همین جنس‌اند: فرم و ظاهر، پیش از آنکه از نیاز مکان یا استفاده‌کنندگانش آغاز شده باشند، از یک ایده تصویری شروع می‌شوند. نتیجه، به‌جای زیباسازی مبتنی بر شناخت تفاوت‌های شهر، تولید یک زبان بصری یکسان در مکان‌های متفاوت است؛ و اگر فرایند تصمیم‌گیری برای میدان، خیابان، محله و فضای تاریخی تفاوت معناداری نداشته باشد، دشوار است انتظار داشته باشیم نتیجه تفاوت‌های واقعی این مکان‌ها را بازتاب دهد. …