میان امید و فقدان

کتاب «روایت بازگشت» نوشته «هشام مطر»، روایت سفری به گذشته است؛ جایی که آدمی سال‌ها از آن دور مانده، اما همچنان در بخشی از وجودش زندگی می‌کند. سفری به لیبی، خانه، خاطرات کودکی و زندگی پدری که ناپدید شدنش مسیر زندگی نویسنده را برای همیشه تغییر داده است. مطر به سرزمین مادری‌اش بازمی‌گردد، اما آنچه جست‌وجو می‌کند، صرفاً خانه‌ای قدیمی یا خیابان‌هایی آشنا نیست. او در پی سرنوشت پدرش است؛ حقیقتی که بیش از دو دهه در هاله‌ای از ابهام باقی مانده است.

هشام مطر در سال ۲۰۱۱، پس از سقوط حکومت معمر قذافی، برای نخستین بار به لیبی بازمی‌گردد. او در نوزده‌سالگی و زمانی که دانشجو بود، در انگلستان خبر ناپدید شدن پدرش را دریافت کرده بود. پدرش، «جاب‌الله مطر»، مخالف سیاسی حکومت قذافی بود و در سال ۱۹۹۰ ناپدید شد؛ ناپدید شدنی که خانواده را با وضعیتی دشوار، میان امید و سوگواری، درگیر کرد؛ وضعیتی که در آن امکان خداحافظی یا حتی دریافت پاسخی قطعی وجود نداشت.

این وضعیت یکی از دردناک‌ترین وجوه کتاب را شکل می‌دهد: اینکه چگونه می‌توان برای کسی که معلوم نیست زنده است یا مرده، عزاداری کرد؟ وقتی مرگ تأیید نشده و بازگشتی هم در کار نیست، غیبت به بخشی از زندگی روزمره تبدیل می‌شود. آدم به زندگی ادامه می‌دهد، اما بخشی از ذهنش همواره در انتظار خبری است که شاید هرگز نرسد.

مطر در بازگشت به لیبی، فقط به دنبال سرنخی درباره پدرش نیست. او با بستگانی روبه‌رو می‌شود که هرکدام تکه‌ای از گذشته را در حافظه خود نگه داشته‌اند؛ با روایت‌هایی که گاهی یکدیگر را تأیید می‌کنند و گاهی بر ابهام ماجرا می‌افزایند. در این میان، خاطره ماهیتی ثابت و بی‌تغییر ندارد. هر دیدار می‌تواند تصویری قدیمی را روشن‌تر کند یا پرسشی تازه به وجود بیاورد.

برای فهم اهمیت این روایت، باید کمی با زندگی نویسنده آشنا شویم. هشام مطر، نویسنده لیبیایی‌تبار، از پدر و مادری لیبیایی در نیویورک متولد شد و دوران کودکی‌اش را در طرابلس و قاهره گذراند. او بخش عمده‌ای از زندگی بزرگسالی خود را در لندن سپری کرده است. تجربه دوری از وطن و ناپدید شدن پدر، در آثار او حضوری پررنگ دارد؛ بااین‌حال، مطر در «روایت بازگشت» صرفاً زندگی شخصی‌اش را ثبت نمی‌کند. او از تجربه‌ای خصوصی به پرسش‌هایی گسترده‌تر درباره حافظه، قدرت سیاسی، هویت و پیوندهای خانوادگی می‌رسد. …