روغن خوراکی یکی از ارکان اصلی در سبد مصرفی خانوار است. مطابق با برنامه سبد غذایی مطلوب که وزارت بهداشت در سال ۱۴۰۲ منتشر کرد، سرانه مصرف توصیهشده برای هر فرد روزانه حدود ۴۰ گرم تعیین شده است که بر این اساس، تقاضای سالانه معادل ۱.۳ میلیون تن برآورد میشود. با وجود این، بررسیها نشان میدهد که سرانه واقعی مصرف روغن در کشور فراتر از این الگو بوده و نیاز سالانه به ۱.۶ تا ۲.۲ میلیون تن میرسد.
سهم قابل توجهی از تأمین روغن در کشور مطابق با نمودار ۱ از طریق واردات روغن خام شامل روغن آفتابگردان، پالم و سویا با ارزبری سالانه حدود ۲ میلیارد دلار صورت میگیرد. [۱] علاوه بر این، بهطور میانگین سالانه حدود ۲.۳ میلیون تن دانهروغنی سویا به ارزش ۱.۵ میلیارد دلار نیز وارد کشور میشود که پس از فرآیند روغنکشی در کارخانجات داخلی، محصول نهایی آن به بازار مصرف عرضه میگردد.
کلزا صدرنشین تولیدات دانههای روغنی در کشور
بهطور کلی، با توجه به پیامدهای منفی وابستگی شدید به واردات، افزایش تولید داخلی دانههای روغنی مطمئنترین مسیر برای تأمین نیاز کشور محسوب میشود. ازاینرو، توسعه کشت دانههای روغنی همواره مورد توجه دولتهای مختلف قرار داشته است.
بر اساس آمارها دانه روغنی کلزا بیشترین سطح زیر کشت و تولید را در میان انواع دانههای روغنی کشتشده در کشور به خود اختصاص میدهد. این محصول در پاییز کشت میشود و از نزولات جوی بهره میگیرد. همچنین، کلزا میتواند در تناوب با گندم، بهعنوان محصولی راهبردی کشت شود و از طریق تقویت و بهبود کیفیت خاک، به افزایش عملکرد گندم نیز کمک کند.
تولید بیش از ۶۰۰ هزار تن دانه روغنی در اوایل دهه ۸۰
از جمله طرحهایی که با هدف کاهش وابستگی کشور به واردات روغن خام در دستور کار قرار گرفت، طرح «تأمین روغن نباتی در کشور» بود که از سال ۱۳۸۳ با محوریت توسعه کشت کلزا به اجرا درآمد. در آن مقطع، تولید دانههای روغنی کشور به بیش از ۶۰۰ هزار تن رسید. در این دوره، شرکت توسعه کشت دانههای روغنی متولی اجرای تولید قراردادی این محصول در کشور بود. با این حال، بررسیها نشان میدهد که پس از سلب امکان تولید قراردادی از این شرکت، روند رشد تولید دانههای روغنی عملاً متوقف شد و تولید این محصولات بار دیگر مسیر نزولی در پیش گرفت.
در ادامه، وزارت جهاد کشاورزی بهمنظور کاهش وابستگی کشور به واردات، طرح «خوداتکایی در دانههای روغنی» را در سال ۱۳۹۴ تدوین کرد. هدف این طرح، تأمین ۷۰ درصد از نیاز کشور به روغنهای خوراکی تا پایان سال ۱۴۰۴ بود و تمرکز اصلی آن بر حمایت از تولید کلزا و افزایش تولید داخلی این محصول قرار داشت. پس از اجرای این طرح، مطابق نمودار ۲ میزان تولید کلزا در کشور از ۵۸ هزار تن در سال ۱۳۹۴ به حدود ۴۰۰ هزار تن در سال ۱۴۰۳ رسید که بیانگر افزایش چشمگیر تولید این محصول است [۲]. با وجود این، هدف گذاری ۷۰ درصدی خودکفایی در روغن خوراکی محقق نشد. از جمله مهمترین موانع در این دوره میتوان به تخصیص ارز ترجیحی به واردات، قیمتگذاری نامناسب و ضعف در اجرای سازوکار خرید تضمینی این محصول اشاره کرد.
لزوم احیاء و تقویت شرکتهای پشتیبان برای توسعه کشت دانههای روغنی
بررسی سابقه طرحهای مربوط به افزایش تولید دانههای روغنی در کشور نشان میدهد که عدم موفقیت در این بخش، بیش از آنکه ناشی از محدودیتهای اقلیمی باشد، ریشه در ضعف مدیریت و سیاستگذاریهای ناکارآمد دارد. از طرفی توسعه فناوریها در زمینه بذر، روشهای نوین آبیاری و مدیریت مزرعه، شرایط فنی مناسبی برای گسترش کشت دانههای روغنی در کشور فراهم کرده است.
در این راستا و با توجه به فرصتی که در حال حاضر وجود دارد، ضروری است وزارت جهاد کشاورزی بهعنوان دستگاه متولی، توسعه کشت دانههای روغنی اقلیم سازگار را که قابلیت کشت دیم دارند، در قالب یک طرح اولویتدار در دستور کار قرار دهد و با شناسایی و سازماندهی اراضی بایر و قابل کشت دیم، زمینه افزایش سطح زیرکشت این محصولات را از طریق بهکارگیری سازوکار تولید قراردادی فراهم نماید.
در این طرح وزارت جهاد کشاورزی به عنوان دستگاه سیاستگذار، ناظر و حامی باید با احیا و تقویت شرکتهای بخش خصوصی که ماهیت پشتیبان از کشاورز را داشته و مانند شرکت توسعه دانههای روغنی توانایی پشتیبانی و ارائه خدمات فنی به کشاورزان را دارند زمینه اجرای تولید قراردادی را فراهم آورد.
درواقع این شرکتها میتوانند در قالب تولید قراردادی بهعنوان حلقه واسط میان کشاورزان و کارخانجات روغنکشی، به توسعه کشت دانههای روغنی کمک کنند و بازوی عملیاتی وزارت جهاد کشاورزی برای اجرای تولید قراردادی در کشور مورد استفاده قرار بگیرند.
امیرعلی هادیان
