مرزهای ایران و عراق؛ پیوند امنیت و اقتصاد

در گزارش‌های اخیر، حجم تجارت سالانه دو کشور حدود ۱۲ میلیارد دلار و در برخی برآوردها، با احتساب مبادلات غیررسمی و مرزی، نزدیک به ۱۴ میلیارد دلار اعلام شده است. همچنین ظرفیت افزایش این رقم در سال‌های آینده مطرح شده؛ اما تحقق آن به رفع موانع ساختاری وابسته است، نه صرفاً اعلام هدف‌های بلندپروازانه. ایران برای عراق تأمین‌کننده مهم کالا، خدمات فنی‌ـ‌مهندسی، گاز و برق است و عراق نیز بازار بزرگی برای کالاهای ایرانی به‌شمار می‌آید. در جهت مقابل، واردات ایران از عراق محدودتر و کم‌تنوع‌تر است و در برخی گزارش‌ها، محصولات نفتیِ حاصل از فرآوری نفت خریداری‌شده از ایران از اقلام مهم آن معرفی شده‌اند. این عدم توازن، هم فرصت صادراتی ایران است و هم مسئله‌ای راهبردی: تجارت زمانی پایدارتر می‌شود که منافع ملموس‌تری برای هر دو طرف ایجاد کند.

پیوند امنیت و صادرات در گذرگاه‌های مرزی به‌وضوح دیده می‌شود. گذرگاه‌هایی مانند پرویزخان، خسروی، باشماق، مهران و شلمچه نه فقط نقاط عبور کالا، بلکه گره‌های پیوند استان‌های مرزی با بازارهای عراق‌اند. برای نمونه، گزارش‌ها از فعالیت گسترده کامیون‌های صادراتی و ترانزیتی در پرویزخان و نقش آن در رساندن کالا به شهرهای مختلف عراق حکایت دارند. تجهیزات بازرسی، هماهنگی گمرکی و فعالیت منظم پایانه‌ها می‌توانند هم قاچاق و تخلف را محدود کنند و هم زمان ترخیص کالا را کاهش دهند. اما این رابطه ظریف است: کنترل‌های نامتناسب یا تعطیلی ناگهانی یک گذرگاه ممکن است کامیون‌ها را به مسیرهای جایگزین هدایت کند، هزینه و زمان حمل را بالا ببرد و به‌ویژه به کالاهای فسادپذیر آسیب بزند. بنابراین، «امنیت بیشتر» فقط با افزودن محدودیت حاصل نمی‌شود؛ کیفیت مدیریت، تبادل اطلاعات و پیش‌بینی‌پذیری مقررات نیز تعیین‌کننده‌اند.

در حوزه امنیتی، تفاهم‌های تهران و بغداد بر کنترل مرز، جلوگیری از استفاده گروه‌های مسلح از خاک عراق علیه ایران، همکاری اطلاعاتی و تقویت حضور نهادهای رسمی عراق تأکید دارند. اهمیت راهبردی این چارچوب در آن است که مسئولیت امنیت را به سازوکار همکاری دولتی پیوند می‌دهد و می‌تواند از تبدیل مسائل مرزی به بحران سیاسی جلوگیری کند. با این حال، اجرای مؤثر آن نیازمند احترام متقابل به حاکمیت، هماهنگی مستمر دولت مرکزی عراق با … …