[دکتر سیروس احمدی نوحدانی] صلح یا مدیریت منازعه؟

در ژئوپلیتیک، برخی فضاها صرفاً بخشی از جغرافیا نیستند؛ بلکه دارایی‌هایی استراتژیکند که ارزش آنها از نیاز دیگران به دسترسی و عبور از آنها شکل می‌گیرد. تنگه هرمز از همین جنس است. اهمیت آن فقط در همسایگی ایران با یکی از مهم‌ترین مسیرهای انرژی جهان نیست بلکه ارزش ژئوپلیتیکی آن در امنیت تردد دریایی و همکاری منطقه‌ای نهفته است.

حال آیا قدرتی که از موقعیت استراتژیک به دست می‌آید، با مختل‌شدن همان مسیری که به آن وابسته است، پایدار می‌ماند؟ پاسخ به این پرسش، تمایز میان «مدیریت منازعه» و «صلح پایدار» را به مسئله‌ای مهم برای آینده خلیج فارس و اقتصاد ایران تبدیل می‌کند.

هرمز دارایی استراتژیک ایران است نه صرفاً یک گذرگاه آبی

بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ روزانه به‌طور متوسط حدود ۲۰.۹ میلیون بشکه نفت و فرآورده‌های نفتی از تنگه هرمز عبور کرده است؛ رقمی معادل حدود یک‌چهارم تجارت دریایی جهانی نفت. در سال ۲۰۲۴ نیز نزدیک به یک‌پنجم تجارت جهانی گاز طبیعی مایع‌شده از این مسیر جابه‌جا شده است. مسیرهای جایگزین خط لوله‌ای در عربستان سعودی و امارات، تنها بخشی از حجم نفت قابل‌انتقال از تنگه را پوشش می‌دهند.

این ارقام نشان می‌دهند که هرمز فقط یک گذرگاه منطقه‌ای نیست؛ بخشی از زیرساخت حیاتی اقتصاد جهانی است. بااین‌حال، اهمیت آن برای ایران را نباید صرفاً از زاویه نیاز دیگران به عبور از تنگه تحلیل کرد.

 اقتصاد ایران نیز به شبکه بنادر جنوبی، مسیرهای دریایی خلیج فارس و دسترسی به بازارهای جهانی وابستگی قابل‌توجهی دارد. صادرات انرژی، واردات کالاهای واسطه‌ای و سرمایه‌ای، تأمین مواد اولیه و بخش مهمی از تجارت مصرفی کشور از این جغرافیا تأثیر می‌پذیرند. پس ایران بیشترین وابستگی را به تنگه هرمز دارد. 

بنابراین، ناامن‌شدن هرمز فقط هزینه‌ای برای مصرف‌کنندگان خارجی ایجاد نمی‌کند؛ بلکه هزینه آن به صورت کاهش صادرات، افزایش هزینه حمل‌ونقل و بیمه، اختلال در واردات و دشوارترشدن فعالیت بنادر، به اقتصاد ایران لطمه می‌زند. میزان این اثر به مدت اختلال، مسیرهای جایگزین و وضعیت زیرساخت‌ها وابسته است، اما اصل وابستگی متقابل روشن است: هرمز برای ایران اهرم ژئوپلیتیکی است، اما هم‌زمان بخشی از شریان حیاتی اقتصادی خود ایران نیز هست. …