آواز خوانی برای بافت قالی | در مورد شغل نقشه خوان قالی که رو به فراموش است

همشهری آنلاین- سحر جعفریان عصر: حساب قالی‌باف از نقشه‌خوان، سوا بود. فرقی هم نداشت قالیباف لچک‌ترنج‌باف کرمان و کاشان باشد یا بافنده نقش‌های شاه‌عباسی اصفهان، خشتی‌های بختیاری و اسلیمی تبریز. قالیبافان باید سال‌ها پای دار، گَرد کلاف خامه می‌خورند و گره به گره صد فرش می‌انداختند تا رخصت خواندن نقشه قالی را به قدر چند رج و تکمیل یک گل می‌یافتند. نقشه‌خوانی سنتی قالی به آواز بود و ریتم‌هایی محلی که نُت و کوکشان را فقط قالی‌بافان کهنه‌کار می‌دانستند: ۴ چهره‌ای به جا، ۳ جفت لاجوردی به پیش، ‌ یکی قهوه‌ای به پس ... حالا از آن کهنه‌کاران قالی‌باف که زبان نقشه قالی‌ها را می‌دانستند جز شماری کم و پراکنده باقی نمانده‌است.

تاوان از یک رج تا یک فرش

از بافنده کمتر، شمار نقشه‌خوان‌های سنتی قالی‌ست. این را بهجت توکلی می‌گوید که از ۷ سالگی کنار دست مادر و خواهرانش پای دار قالی نشسته؛ داری چوبی به اتاق بالای آغل (حیاط) در خانه پدری که جایی در روستای هندو آباد شهرستان اردستان استان اصفهان قرار دارد. او هنوز هم در ۵۰ سالگی به قالی‌بافی مشغول است: «کنار خانجون (مادر) چهارزانو به تخته نشیمنِ دار می‌شستم. دستاشو نیگاه می‌کردم. یه نیگاه، یه گره...بعد شد، یه نیگاه و چند گره...تا اونجا که دیگه نیگاه کردن حاجت نبود و گره‌ها رو با صدای خانجون می‌زدم. خانجون، بلند بلند نقشه قالی سر دار رو می‌خوند...صداش هنوز توی گوشمه.» ۶ سال بعد از یاد گرفتن قالی‌بافی، راه و رسم نقشه‌خوانی سنتی قالی نیز آموخت. نقشه هر قالی را درست شبیه مادرش به ریتم محلی‌شان می‌خواند: «نقشه‌خونی فرش، سخته و تاوان‌دار...» تاوان‌دار را از مادرش به خاطر سپرده‌بود: «تاوان اشتباه خوندن یه گره، اگه خوش‌شانس باشی می‌شه یکی دو رج. ولی اگه سنگینی به شانست افتاده باشه، ‌ می‌شه یه قالی...یه قالی از سکه میوفته.»

یکی گل‌اناری و دو تا چهره‌ای …