بازار
«اطاعت والدین، حسن خلق، ملازمت صدق، موافقت ظاهر با باطن، ترک خدعه و حیله، تقدم در سلام، و نیکویی کردن با هر برّ و فاجر، مگر در جایی که خدا نهی کرده و امثال اینها را مواظبت نمایید! الله الله که دل هیچ‌کس را نرنجانید.
تا توانی دلی به دست آور
دل شکستن هنر نمی‌باشد»
این سفارش در نگاه نخست، مجموعه‌ای از توصیه‌های آشنای اخلاقی به نظر می‌رسد؛ اما با اندکی تأمل، با یک نگاه جامع به زندگی انسان و نسبت او با دیگران مواجه می‌شویم. گویی قاضی بزرگ، در کنار همه مراتب سلوک و معرفت، می‌خواهد توجه ما را به حقیقتی بسیار زمینی و در عین حال عمیق جلب کند: راه رسیدن به خدا، از میان زندگی با انسان‌ها می‌گذرد.
اخلاق اجتماعی؛ بخش جدی و گاه فراموش‌شده دینداری
در تلقی عمومی، گاهی دینداری بیشتر با مناسک فردی، عبادت‌های شخصی و انجام تکالیف عبادی شناخته می‌شود. این امور جایگاه بنیادین خود را دارند، اما تصویر دین بدون اخلاق اجتماعی، تصویری ناقص است. بخش مهمی از معارف قرآن و سنت، به چگونگی رفتار انسان با پدر و مادر، همسر، فرزند، همسایه، همکار، مخالف و حتی کسانی اختصاص دارد که از نظر فکری و اعتقادی با ما هم‌نظر نیستند.
تأکید بر راست‌گویی، خوش‌خلقی، وفای به عهد، پرهیز از فریب، رعایت حقوق دیگران، حفظ آبرو و مهربانی، صرفاً توصیه‌هایی برای زیباتر شدن روابط اجتماعی نیستند؛ اینها از ارکان زندگی مؤمنانه‌اند. نمی‌توان از قرب الهی سخن گفت، اما نسبت به رنجی که در زندگی دیگران ایجاد می‌کنیم بی‌اعتنا بود.
قرآن کریم در آیه ۸۳ سوره بقره، پس از سفارش به عبادت خداوند و نیکی به والدین، از گفتار نیک با مردم سخن می‌گوید: «وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا»؛ با مردم به نیکی سخن بگویید. این آیه نشان می‌دهد که نیکی به مردم در حاشیه بندگی خدا قرار ندارد، بلکه در متن آن جای گرفته است.
زندگی با مردم، میدان واقعی مسئولیت اخلاقی …
