زیستن در شکاف دو فرهنگ؛ کالبدشکافی بحران تعلق و هویت در میان مهاجران

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: در منظومه مطالعات مهاجرت و دیاسپورا، تمایز میان نسل اول و نسل دوم، تمایزی صرفاً تقویمی یا سنی نیست؛ بلکه نشان‌دهنده دو زیست‌جهانِ کاملاً متفاوت با دو افق معنایی مجزاست. نسل نخست، حامل خاطره‌ای روشن، عینی و تجربی از سرزمین مادری است؛ هجرت برای آنان رویدادی زیسته، آگاهانه و معطوف به هدفی مشخص بوده است. اما «نسل دوم دیاسپورا» -فرزندانی که در کشور میزبان زاده شده یا سال‌های بنیادین رشد خود را در آن گذرانده‌اند- با پیامدهای مهاجرتی مواجهند که خود نقشی در تصمیم‌گیری برای آن نداشته‌اند.

این نسل، از نخستین مراحل یادگیری و اجتماعی‌شدن، به طور هم‌زمان در دو میدان ناهمگون رشد می‌کند: حریم خانه با اتکا به زبان مادری، آیین‌ها، الگوهای رفتاری و حساسیت‌های سنتی، فرهنگی را به او القا می‌کند؛ در حالی که مهدکودک، مدرسه، محله، گروه همسالان و رسانه‌های جمعیِ جامعه میزبان، ساختار ذهنی و زبانی دیگری را مطالبه می‌کنند. پیامد این تجربه تقاطعی، نه شکل‌گیری ساده و خطی هویت، بلکه نوعی «مذاکره بی‌پایان هویتی» است که مفهوم «تعلق» را برای آنان به پرسشی دائمی و آزارنده بدل می‌سازد.

فرزندان هجرت؛ ناظران بی‌خاطره در متن جامعه‌پذیری دوگانه

چالش اصلی نسل دوم در دوگانه بنیادین «پیوند عاطفی با خاستگاه قومی» و «تمایل شدید به رسمیت‌شناخته‌شدن در جامعه محل تولد» خلاصه می‌شود. این موقعیت، تعارض‌هایی ساختاری را پدید می‌آورد:

دوگانگی ارزشی و تعلیق هویتی: نوجوان و جوان نسل دوم پیوسته میان دو نظام ارزشی در نوسان است. آنچه در کانون خانواده «احترام به بزرگ‌تر، حیای رفتاری، همبستگی خویشاوندی و اطاعت جمعی» شمرده می‌شود، در مدرسه و محیط پیرامون به منزله «وابستگی ناسالم و فقدان فردیت و استقلال» تعبیر می‌گردد. برعکس، استقلال‌طلبی و فردگرایی مورد تشویق جامعه میزبان، در خانه با برچسب نافرمانی و گسست از اصالت مواجه می‌شود. برآیند این نوسان، وضعیت موسوم به «نه کاملاً این‌جایی، نه کاملاً آن‌جایی» است. …