اُدیسه ما و اُدیسه آنان

ادیسه، قهرمان نبرد ده‌ساله تروا، کسی که اسب چوبی را وارد قلب تروا کرد و آن نابودی وحشتناک یک تمدن را رقم زد، در راه بازگشت ده‌ساله به خانه، تمام یارانش را از دست می‌دهد. اگرچه او شرافتمندانه تمام سعی‌اش را می‌کند تا آنها را نجات دهد، اما بی‌ثمر است.

شاید اولین پرسش و حقیقت بنیادینی که در این سفر روبه‌روی ادیسه می‌شود، نکته‌ای باشد که از زبان الهه سیرسه، که یارانش را به حیوان تبدیل کرده است، بازگو می‌شود. سیرسه به او می‌گوید: تو مسئول سرنوشت سربازانت نیستی. آنها دقیقاً به خاطر همان غرایز انسانی خویش اینجا هستند و تو در مقام فرمانده فقط در نظم بخشیدن به توحش آنها دخیل هستی. 

هانا آرنت در بحث خود درباره «ابتذال شر»، مسئولیت اخلاقی انسان را از سطح فردِ مجریِ فرمان(فرمانبر) آغاز می‌کند: آیا اطاعت از دستور مافوق می‌تواند انسان را از مسئولیت شخصی اعمالش رها کند؟ آیا «من فقط دستور مافوقم را اجرا کردم» می‌تواند عذری برای تبدیل یک فرمان جنایتکارانه به عمل باشد؟ پاسخ آرنت، به‌ویژه در تحلیل رفتار آدولف آیشمن، منفی است: اطاعت، مسئولیت فردی را از میان نمی‌برد.

اما آنچه کریستوفر نولان در «اودیسه» پیش می‌کشد، گویی حرکت معکوس همین پرسش است: به بیانی دقیق‌تر بار مسئولیت را از سرباز به فرمانده واکاوی می‌کند. مسئله فقط این نیست که سرباز در لحظه ارتکاب خشونت چه مسئولیتی دارد؛ مسئله این است که فرمانده تا کجا مسئول خشونتی است که در ساختار فرماندهی او امکان تحقق پیدا می‌کند.

ادیسه، در این خوانش، بار اخلاقی نابودی تروا و خشونتی را که به نام او و در سپاه او رخ داده، بر دوش خود احساس می‌کند. او سربازانش را عاملان شر نمی‌بیند؛ شاید حتی بخشی از آنان را قربانیان نظمی می‌داند که خود او ساخته و رهبری کرده است. …