تأملی بر ریشه‌های فراموش‌شده

در مباحث مرتبط با توسعه خلاقیت و تحقق نوآوری، یکی از بنیادی‌ترین سوءتفاهم‌ها در ایران این است که تصور می‌شود خلاقیت نوعی محصول فوری است؛ چیزی شبیه یک قرص یا کپسول که بتوان آن را با شعار تجویز کرد و انتظار داشت که جامعه، سازمان یا یک ساختار اقتصادی ـ فرهنگی با صرف آن بتواند به‌سرعت نتایج آن را ببیند. اما برخلاف این تصور کلیشه‌ای، خلاقیت یک توانایی تک‌بعدی یا قابل انتقال مستقیم نیست؛ بلکه فرایندی پیچیده، چندلایه و زمان‌بر است که در بطن زیست‌بوم‌های یادگیری و اکوسیستم‌های فرهنگی و اجتماعی شکل می‌گیرد. تنها در شرایطی می‌تواند شکوفا شود که نهادهای آموزشی و اجتماعی بسترهای لازم برای پرورش آن را ایجاد کرده باشند. آنچه امروز در بسیاری از مدل‌های موفق توسعه اقتصاد خلاق و سیاست‌گذاری نوآوری دنیا مشاهده می‌شود، مبتنی بر این اصل بنیادین است که خلاقیت یک سرمایه بلندمدت است، نه یک امکان لحظه‌ای که با ژست گرفتن محقق شود. کشورهای پیشرو نیز بر همین اساس زمینه‌های شکل‌گیری، تثبیت و شکوفایی این سرمایه را فراهم می‌آورند.

 

برخلاف تصورات موجود، کشور ایران سابقه‌ای طولانی در تولید خلاقیت و نوآوری بومی داشته است، اما این خلاقیت نه در نتیجه سیاست‌گذاری‌های متمرکز یا بخشنامه‌ها و نه با شعارهای کمپینی ایجاد شده بود؛ بلکه در نتیجه ساختارهای فرهنگی و بومی نواحی مختلف ایران، به‌مرور و در طول زمان شکل گرفته و به فراخور در برهه پرورش یافته بود. در گذشته‌ای نه‌چندان دور، ساختارهای اجتماعی ـ فرهنگی، نظام‌های آموزش مهارتی، ارتباط نسل‌ها و پیوند عمیق زندگی مردم با طبیعت و تنوع زیست‌فرهنگی ناشی از آن، بستری فراهم می‌کرد که مهارت‌ها و ایده‌ها و شیوه‌های هنری در یک چرخه پایدار و پویا بازتولید شوند. صنایع‌دستی، معماری بومی، کشاورزی اقلیمی، نظام‌های استاد–شاگردی و الگوهای زندگی پایدار در شهرها و روستاها، همگی نشان می‌دادند که خلاقیت ایرانی نه یک پدیده وارداتی، بلکه یک تجربه زیسته و تاریخی برآمده از بطن جامعه ایران است. این خلاقیت اصیل نتیجه انباشتی از تجربه زیسته، آزمون‌وخطا و شناخت دقیق از شرایط اجتماعی، زیستی و تاب آب‌آورانه بود و دقیقاً به همین دلیل، تأثیر بسزایی در شکل‌گیری و دوام توسعه پایدار در جوامع محلی ایران داشته است.

  …