بازار
اما از نظر تاریخی، نمی‌توان این مطالب را به عنوان سخنان یا وصیت واقعی پتر اول نقل کرد. پژوهش‌های تاریخی درباره «وصیت‌نامه سیاسی پتر کبیر» نشان داده‌اند که این سند اصالت تاریخی ندارد و از جمله اسناد جعلی یا مجعولی است که در قرن نوزدهم، به‌ویژه در فضای رقابت سیاسی اروپا با روسیه، رواج پیدا کرد. نخستین انتشار شناخته‌شده آن نیز در سال ۱۸۱۲ صورت گرفت؛ یعنی نزدیک به یک قرن پس از مرگ پتر اول. بنابراین، هرچند سیاست توسعه‌طلبانه روسیه در قفقاز واقعیتی تاریخی است، نسبت دادن مستقیم آن به یک وصیت‌نامه منسوب به پتر اول، از نظر تاریخی قابل دفاع نیست.
ریشه مستقیم جنگ ایران و روسیه را باید در تحولات سیاسی و نظامی قفقاز جست‌وجو کرد. روسیه در آغاز قرن نوزدهم سیاست گسترش نفوذ خود در قفقاز را شدت بخشید. الحاق گرجستان به امپراتوری روسیه در سال ۱۸۰۱ و سپس پیشروی روس‌ها در قلمرو خان‌نشین‌های قفقاز، زمینه‌ساز برخورد مستقیم با حکومت قاجار شد. جنگ نخست ایران و روسیه از سال ۱۸۰۴ آغاز شد و تا ۱۸۱۳ ادامه یافت.
ایران در بخش‌هایی از این جنگ مقاومت قابل توجهی نشان داد؛ اما در مراحل پایانی، وضعیت به زیان ایران تغییر کرد. یکی از نقاط عطف جنگ، نبرد اصلاندوز در سال ۱۸۱۲ بود که در آن نیروهای عباس‌میرزا از قوای روسیه شکست خوردند. پس از آن نیز سقوط لنکران در سال ۱۸۱۳ موقعیت روس‌ها را در منطقه تقویت کرد و در نهایت راه برای پذیرش صلح و انعقاد عهدنامه گلستان هموار شد.
در این میان، نباید از ضعف‌های ساختاری حکومت قاجار و ارتش ایران غافل شد. ارتش ایران در آن دوره هنوز فاصله قابل توجهی با ارتش‌های منظم اروپایی داشت و بخش مهمی از نیروی نظامی کشور را نیروهای غیرحرفه‌ای و نیروهای بسیج‌شده از میان قبایل و گروه‌های محلی تشکیل می‌دادند. عباس‌میرزا تلاش‌هایی برای اصلاح و نوسازی نظامی انجام داد، اما این اقدامات برای ایجاد توازن پایدار با قدرت نظامی روسیه کافی نبود. …
