[محمد رسولی] شگفتی‌های علمی در شاهنامه

اما آیا می‌توان شاهنامه را از زاویه‌ای دیگر نیز خواند و میان داستان‌ها و ابیات آن، نشانه‌هایی از دانش و فناوری ایرانیان در روزگاران دور جستجو کرد؟ برای پاسخ به این پرسش باید با نگاهی نو به شاهنامه نگریست و کوشید برخی از روایت‌های شاهنامه را نه فقط به‌عنوان داستان‌هایی اسطوره‌ای، بلکه از منظر تاریخ علم و تمدن نیز مورد توجه قرار داد.

از این منظر، ظرفیت‌های علمی شاهنامه چنان سترگ است که آن را فراتر از یک حماسه ادبی و در حد گنجینه‌ای می‌برد که در لایه‌های مختلف آن می‌توان نشانه‌هایی از پزشکی، نجوم، فناوری و دیگر حوزه‌های دانش را دریافت. یکی از نمونه‌های مورد اشاره، داستان تخت جمشید و پرواز آن است.

در شاهنامه آمده‌ است:

که چون خواستی، دیو برداشتی

زهامون به گردون بر افراشتی

و در ادامه، این تخت در آسمان به خورشید تشبیه می‌شود:

نشسته بر آن شاه فرمانروا

چو خورشید تابان میان هوا

«هامون» به معنای دشت صاف و هموار است، اما چرا تخت جمشید برای برخاستن به‌هامون نیاز داشته است؟ آیا می‌توان این توصیف را صرفاً بخشی از زبان اسطوره دانست یا امکان دارد در پس این روایت، تصویری بسیار دور و مبهم از یک وسیله پرنده وجود داشته باشد؟

موضوع دیگری که در این زمینه مطرح می‌شود، توصیف تخت به عنوان وسیله‌ای نورانی و نقش «دیو» در جابجایی آن است. در روایت‌های شاهنامه، دیوان فقط موجوداتی افسانه‌ای نیستند. در داستان تهمورث، از آنان به‌عنوان موجوداتی برخوردار از دانش یاد شده و آموزش خط و نوشتن نیز به آنان نسبت داده شده‌است. همین نکات می‌تواند زمینه‌ای برای مطالعه و پژوهش بیشتر درباره جایگاه دانش و صاحبان دانش در اسطوره‌های ایرانی باشد.

مورد دیگر، روایت‌هایی از تولید برف و سرما در شاهنامه است؛ موضوعی که از منظر تاریخ فناوری و شناخت انسان از محیط طبیعی قابل تأمل است. اگر در متون کهن از ایجاد سرمای شدید و برف در میانه تابستان سخن گفته شده باشد، این پرسش مطرح می‌شود که آیا چنین روایت‌هایی صرفاً جنبه اسطوره‌ای دارند یا می‌توانند بازتابی از دانشی ناشناخته یا تجربه‌ای فراموش‌شده باشند؟

شاهنامه البته … …