صنعتی که روزی بخش مهمی از نیازهای خود را از بیرون مرزها تأمین میکرد، امروز در نقطهای ایستاده که معادله قدرت در آن، بیش از آنکه با تعداد تجهیزات سنجیده شود، با دانش، سرعت تولید، شبکه فناوری، هوشمندی سامانهها و توان بازآفرینی قدرت در میدان معنا پیدا میکند.
اهمیت صنعت دفاعی را باید در همین تغییر پارادایم جستوجو کرد؛ تغییری که در چهار دهه گذشته، از ساخت قطعه و تجهیزات اولیه آغاز شد و به حوزههایی همچون موشک، پهپاد، پدافند، رادار، جنگ الکترونیک، سامانههای فرماندهی و کنترل و دیگر فناوریهای پیشرفته دفاعی رسید. از خرید تجهیزات تا ساختن «زنجیره قدرت»
تجربه تاریخی ایران نشان میدهد وابستگی دفاعی تنها به معنای وابستگی به یک محصول یا یک کارخانه خارجی نیست؛ وابستگی، در سطحی عمیقتر، یعنی ناتوانی در طراحی، تعمیر، ارتقا و بازتولید فناوری.
نقطه مهم در تحول صنعت دفاعی ایران نیز از همینجا آغاز شد. مسئله دیگر صرفاً این نبود که یک سامانه ساخته شود؛ مسئله این بود که کشور بتواند چرخه کامل آن را در اختیار داشته باشد؛ از تحقیق و طراحی و مواد اولیه تا تولید، آزمون، عملیاتیسازی، نگهداری و ارتقا.
این تغییر نگاه، صنعت دفاعی را از یک «تولیدکننده تجهیزات» به یک شبکه ملی فناوری نزدیک کرد؛ شبکهای که دانشگاه، شرکت دانشبنیان، صنایع بزرگ، مراکز تحقیقاتی، متخصصان و نیروهای مسلح در آن به یکدیگر متصل میشوند.
در چنین الگویی، قدرت دفاعی دیگر محصول یک وزارتخانه یا سازمان منفرد نیست؛ محصول اتصال چندین حلقه علمی و صنعتی به یکدیگر است.
جنگ؛ جایی که فناوری از روی کاغذ وارد میدان میشود
هیچ آزمایشگاهی نمیتواند به اندازه یک میدان واقعی، نقاط قوت و ضعف یک سامانه را آشکار کند. جنگهای اخیر نیز از این منظر برای صنعت دفاعی ایران یک آزمون بزرگ بودند.
در جنگ ۱۲ روزه، فناوریهای دفاعی و تهاجمی در محیطی واقعی با یکی از پیشرفتهترین شبکههای نظامی منطقه مواجه شدند. موشکها، پهپادها، سامانههای شناسایی و رصد، جنگ الکترونیک و شبکههای فرماندهی و کنترل، دیگر تنها موضوع نمایشگاه و رزمایش نبودند؛ در شرایط واقعی باید کار میکردند.
اما اهمیت این تجربه فقط در آنچه به کار گرفته شد خلاصه نمیشود. جنگ، برای یک صنعت دفاعی پیشرفته، یک «داده بزرگ عملیاتی» است؛ دادهای که نشان میدهد کدام فناوری باید ارتقا پیدا کند، کدام سامانه به بازطراحی نیاز دارد، کجا سرعت واکنش باید افزایش یابد و چگونه میتوان میان حسگر، فرماندهی، تصمیم و اثرگذاری، زمان را کوتاهتر کرد.
در جنگ تحمیلی سوم نیز همین واقعیت برجستهتر شد؛ جنگ مدرن دیگر تنها تقابل پلتفرمها نیست. یک جنگنده در برابر یک جنگنده، موشک در برابر موشک یا سامانه پدافندی در برابر هدف، تنها بخشی از معادله است. آنچه در سطح راهبردی اهمیت پیدا کرده، شبکهای از سامانههای بههمپیوسته، دادهمحور و هوشمند است که بتوانند در زمان کوتاه، اطلاعات را به تصمیم و تصمیم را به اقدام تبدیل کنند.
از همین منظر، تجربه جنگهای اخیر را باید نه پایان یک مسیر، بلکه آغاز مرحله جدیدی از تحول صنعت دفاعی دانست.
یکی از مهمترین تغییرات صنعت دفاعی جهان، عبور از مفهوم سنتی «سلاح» به مفهوم پیچیدهتر «سامانه» است.
در جنگ مدرن، یک موشک بهتنهایی تعیینکننده نیست؛ ارزش آن زمانی آشکار میشود که در کنار ماهواره، رادار، پهپاد شناسایی، سامانه فرماندهی و کنترل، شبکه ارتباطی، جنگ الکترونیک و سامانههای پشتیبانی قرار گیرد.
از موشک تا هوش مصنوعی؛ تغییر چهره صنعت دفاعی
به همین دلیل، آینده صنعت دفاعی ایران نیز بیش از گذشته به حوزههایی همچون هوش مصنوعی، پردازش داده، سامانههای خودمختار، ریزالکترونیک، جنگ الکترونیک، ارتباطات امن، سنجش از دور و فناوریهای پیشرفته مواد گره خواهد خورد.
در این میان، پهپادها یکی از روشنترین نمونههای تغییر ماهیت قدرت نظامی هستند. پهپاد میتواند بخشی از یک شبکه شناسایی، مراقبت، هدفیابی و اثرگذاری باشد. ترکیب پهپادهای شناسایی و رزمی با موشکها و سامانههای فرماندهی، نمونهای از همین حرکت به سمت «جنگ شبکهای» است.
در حوزه پدافند نیز مسئله تنها ساخت یک موشک یا رادار نیست؛ بلکه ایجاد یک معماری چندلایه دفاعی اهمیت دارد؛ معماریای که بتواند تهدید را کشف، طبقهبندی، رهگیری و در صورت نیاز منهدم کند. انقلاب واقعی، در کارخانه اتفاق نمیافتد؛ در مدل فکر کردن اتفاق میافتد
اگر قرار باشد از «انقلاب صنعت دفاعی» سخن گفته شود، نباید آن را صرفاً در افزایش تعداد محصولات جستوجو کرد. انقلاب واقعی زمانی رخ میدهد که چرخه تولید فناوری کوتاهتر شود.
یعنی فاصله میان یک نیاز عملیاتی و تولید راهکار فناورانه کاهش پیدا کند؛ دانشگاه سریعتر به میدان متصل شود، شرکت دانشبنیان تنها پیمانکار نباشد، متخصص جوان امکان حل مسئله واقعی پیدا کند و دادههای حاصل از میدان به سرعت به میز طراحی و آزمایشگاه بازگردد.
در این مدل، صنعت دفاعی یک سیستم زنده است؛ میدان به صنعت مسئله میدهد، صنعت به دانشگاه نیاز میدهد، دانشگاه دانش تولید میکند، دانش به فناوری تبدیل میشود و فناوری دوباره به میدان بازمیگردد.
این چرخه، همان چیزی است که میتواند قدرت دفاعی را از یک ظرفیت مقطعی به یک توانمندی پایدار تبدیل کند. صنعت دفاعی؛ یک پروژه ملی
در نهایت، شاید مهمترین معنای روز صنعت دفاعی همین باشد که قدرت دفاعی یک کشور، محصول یک سازمان نیست.
وقتی یک مهندس روی یک سامانه کار میکند، دانشجویی در آزمایشگاه روی یک الگوریتم تحقیق میکند، یک شرکت دانشبنیان قطعهای راهبردی تولید میکند، یک استاد دانشگاه مسئلهای فناورانه را حل میکند و یک متخصص در مجموعه دفاعی، فناوری را به محصول عملیاتی تبدیل میکند، همه آنها در یک نقطه به هم میرسند: امنیت ملی.
به همین دلیل، شعار «صنعت دفاعی، مشارکت ملی، ایران مقتدر» را میتوان فراتر از یک شعار مناسبتی دید؛ این گزاره در واقع تصویری از مدل آینده قدرت دفاعی کشور است؛ مدلی که در آن مرز میان صنعت، دانشگاه، دانشبنیان و دفاع روزبهروز کمرنگتر میشود.
تجربه جنگهای اخیر نیز یک پیام روشن دارد: در عصر فناوری، بازدارندگی فقط با داشتن تجهیزات ایجاد نمیشود؛ با توان ساختن، بهروزرسانی کردن و جایگزین کردن آنها ایجاد میشود.
کشوری که بتواند پس از هر بحران، تجربه را به داده، داده را به دانش، دانش را به فناوری و فناوری را به توان عملیاتی تبدیل کند، صرفاً برای یک جنگ آماده نمیشود؛ بلکه قابلیت مواجهه با نسلهای بعدی تهدید را نیز پیدا میکند.
جنگهای اخیر، توان دفاعی ایران را به میدان آورد
حجتالاسلاموالمسلمین محمدعلی ابنرسول رئیس عقیدتی سیاسی صنایع هوایی وزارت دفاع در گفتوگو با خبرنگار ایمنا، با اشاره به پیشینه نامگذاری ۳۱ مرداد به عنوان روز صنعت دفاعی کشور اظهار کرد: این روز یادآور ادغام وزارت سپاه در وزارت دفاع در سال ۱۳۶۸ و شکلگیری ساختار جدید وزارت دفاع است؛ اقدامی که در امتداد تدابیر و راهبردهای حکیمانه امام خمینی(ره) و در مسیر تقویت بنیه دفاعی جمهوری اسلامی ایران انجام شد.
وی افزود: یکی از مهمترین اصولی که از سوی امام خمینی(ره) در حوزه دفاعی کشور ترسیم شد، ایستادن روی پای خود، قطع وابستگی به بیگانگان و حرکت به سمت خودکفایی بود؛ رویکردی که به فرماندهان و نیروهای مسلح این امکان را داد تا با اتکا به ظرفیتهای داخلی، مسیر تولید و توسعه تجهیزات دفاعی را دنبال کنند.
رئیس عقیدتی سیاسی صنایع هوایی وزارت دفاع ادامه داد: این نگاه راهبردی باعث شد صنعت دفاعی کشور از وابستگی به تجهیزات خارجی فاصله بگیرد و به سمت تولید تجهیزات قدرتمند، بهروز و متناسب با نیازهای میدان حرکت کند؛ مسیری که امروز نیز با هدایت فرماندهی معظم انقلاب اسلامی با قوت ادامه دارد.
وی با اشاره به تحولات اخیر در حوزه فرماندهی نیروهای مسلح تصریح کرد: انتصابات و تدابیر فرماندهی معظم انقلاب نشان داد مسیر ترسیمشده از سوی امام خمینی(ره)، فرماندهان شهید و نسل نخست مجاهدان عرصه دفاعی، با اقتدار ادامه خواهد داشت و صنعت دفاعی نیز در همین چارچوب به توسعه ظرفیتهای خود ادامه میدهد. جنگ، ویترین توانمندیهای دفاعی ایران شد
ابنرسول با بیان اینکه بخش مهمی از دستاوردهای صنعت دفاعی امروز در میدان واقعی به آزمون گذاشته شده است، گفت: اگر در گذشته بخشی از توان دفاعی کشور در قالب برنامهها، طرحها و ظرفیتهای تئوریک مطرح میشد، جنگ ۱۲ روزه و بهویژه جنگ ۴۰ روزه رمضان فرصت آن را فراهم کرد که مردم و دشمنان بهصورت عینی بخشی از این توانمندیها را مشاهده کنند.
وی افزود: در این نبردها، تجهیزات و ظرفیتهای دفاعی جمهوری اسلامی ایران در برابر تهدیدهای دشمنان، بهویژه آمریکا و رژیم صهیونیستی، به کار گرفته شد و توانست نقش خود را در ایجاد بازدارندگی و پاسخ به تهدیدها ایفا کند؛ تجربهای که نشان داد صنعت دفاعی کشور صرفاً یک ظرفیت روی کاغذ نیست، بلکه بخشی از قدرت واقعی جمهوری اسلامی ایران در میدان است.
رئیس عقیدتی سیاسی صنایع هوایی وزارت دفاع با تأکید بر اینکه بازدارندگی به معنای پایان مسیر توسعه دفاعی نیست، اظهار کرد: آنچه در جنگهای اخیر اتفاق افتاد، برای صنعت دفاعی کشور یک تجربه مهم بود. ممکن است در جریان جنگ آسیبهایی به برخی زیرساختها و مجموعههای دفاعی وارد شده باشد، اما این آسیبها نتوانست اراده و چرخه تولید کشور را متوقف کند.
وی ادامه داد: امروز تولید در بخشهای مختلف صنعت دفاعی نهتنها متوقف نشده، بلکه بر اساس ظرفیتهای ایجادشده و تلاش متخصصان، روند تولید با قدرت بیشتری ادامه دارد و در برخی حوزهها افزایش قابل توجهی نسبت به گذشته مشاهده میشود.
ابنرسول با اشاره به نقش نیروی انسانی در استمرار توان دفاعی کشور گفت: آنچه صنعت دفاعی را سرپا نگه داشته، تنها ساختمانها، کارخانهها و تجهیزات نیست؛ پشتوانه اصلی این صنعت، مغزهای متفکر، نخبگان، دانشمندان، مهندسان، متخصصان و فرماندهانی هستند که دانش و اراده خود را برای ساخت قدرت دفاعی کشور به کار گرفتهاند.
دانش دفاعی ایران؛ سرمایهای فراتر از زیرساختها
وی خاطرنشان کرد: اگر یک زیرساخت آسیب ببیند، میتوان آن را دوباره ساخت؛ اما مهمتر از ساختمان و تجهیزات، دانش و نیروی انسانی است و امروز این سرمایه در صنعت دفاعی کشور همچنان فعال است و با انگیزه و توان بیشتری مسیر خود را دنبال میکند.
رئیس عقیدتی سیاسی صنایع هوایی وزارت دفاع تأکید کرد: تجربه جنگهای اخیر نشان داد خودکفایی دفاعی یک انتخاب مقطعی نیست، بلکه یک ضرورت راهبردی برای کشور است. هرچه توان داخلی در حوزه طراحی، تولید و توسعه تجهیزات دفاعی افزایش پیدا کند، قدرت کشور برای مقابله با تهدیدها و حفظ استقلال و امنیت ملی نیز افزایش خواهد یافت.
وی در پایان گفت: مسیر خودکفایی و اقتدار دفاعی که از سالهای نخست انقلاب اسلامی آغاز شد، امروز به مرحلهای رسیده است که آثار آن در میدان دیده میشود و با اتکا به توان متخصصان و نخبگان کشور، این مسیر با قدرت ادامه خواهد داشت.
به گزارش ایمنا، سیویکم مرداد، از این منظر، روز تجلیل از یک صنعت نیست؛ روز یادآوری یک اصل راهبردی است: قدرت دفاعی پایدار، وارداتی نیست؛ ساخته میشود.
و شاید همین نقطه، تفاوت میان داشتن تجهیزات و داشتن «قدرت» باشد؛ قدرتی که در کارخانه آغاز میشود، در دانشگاه رشد میکند، در میدان آزموده میشود و در نهایت به یک مؤلفه تعیینکننده از استقلال و امنیت ملی تبدیل میشود. کد مطلب 997521
