اول شهریورماه در ایران، به مناسبت زادروز ابوعلی سینا، پزشک و دانشمند بزرگ ایرانی و به پاس خدمات ارزشمند او به عنوان روز پزشک نامگذاری شده است.
با این حال، نخستین مرکز آموزش پزشکی ایران به شکل مدرن و امروزی در سال ۱۲۳۰ با تلاش میرزا تقیخان امیرکبیر به عنوان بخشی از مدرسه دارالفنون پایهگذاری شد. «یاکوب ادوارد پولاک» اتریشی به عنوان آموزگار حکمت و طب و جراحی و نیز «فوکتی» ایتالیایی به عنوان آموزگار حکمت و داروسازی در دارالفنون به آموزش پرداختند.
پولاک، بنیانگذار و نخستین انجام دهنده بسیاری از اقدامات پزشکی نوین در ایران است؛ از جمله نخستین عمل جراحی مدرن که در آذر ۱۲۳۱ شمسی - دسامبر ۱۸۵۲ - انجام شد و در آن فوکتی برای نخستین بار در ایران از اِتر برای بیهوشی استفاده کرد.
با استفاده از بیهوشی، پزشکان میتوانند به صورت موقت بدون ایجاد درد، بخشی از جسم بیمار را به صورت موضعی فلج کنند یا دستگاه عصبی مرکزی او را از کار بیندازند.
در این حالت، بیمار هیچگونه احساس یا واکنشی به محرکهای بیرونی نشان نمیدهد و درد را احساس نمیکند. بیهوشی در ایران تا سال ۱۳۳۰ با روشهای بسیار ابتدایی انجام میشد تا اینکه در سال ۱۳۳۱ تدریس بیهوشی در برنامه درسی دانشجویان پزشکی عمومی گنجانده شد. در سال ۱۳۴۷ تفکیک گروههای آموزش جراحی و بیهوشی صورت گرفت و آموزش پزشکان متخصص بیهوشی به صورت مستقل ادامه یافت.
با این حال، بیهوشی از جمله رشتههای پزشکی است که بیماران، اطلاعات کمی درباره آن دارند. «طب اورژانس» نیز از دیگر رشتههای پزشکی است که همانند بیهوشی مهجور مانده است.
از آنجا که خدمات این دو تخصص مهم پزشکی، وابسته به مراکز درمانی (بیمارستان) است، جامعه آنگونه که باید، شناختی از آنها ندارد.
تخصص خاموش
دکتر عبدالمطلب برادران نویری، متخصص بیهوشی و مراقبتهای ویژه آیسییو (ICU) و احیا درباره رشته بیهوشی و کارکردهای آن میگوید: از عهد باستان برای کاهش درد و رنج بیماران از گیاهان دارویی مثل خشخاش و عصاره آن استفاده میشد، اما طی دو قرن اخیر با پیشرفت علم، کاهش درد در بیماران خصوصا در عملهای جراحی با تکنیکهای متنوع و کمعارضه همراه شده است.
به گفته وی، در کشور ما رشته بیهوشی تا دو سه دهه اخیر ناشناخته بود؛ حتی تا دهه ۵۰ بسیاری از متخصصان بیهوشی ما تبعه هند و پاکستان بودند. در دهههای اخیر با گسترش بیمارستانها و نیاز به متخصصین در اقصینقاط کشور و خصوصا مناطق محروم، حضور متخصصان بیهوشی اجتنابناپذیر است، چرا که از دوره جنگ تحمیلی هشتساله، دستاندرکاران متوجه اهمیت این تخصص مهم پزشکی شدند، اگرچه به عنوان رشته و تخصصی خاموش در اتاق عمل!
مشاورههای بیهوشی قبل از عمل
دکتر برادران میگوید: اکنون حیطه عمل متخصصان بیهوشی فقط اختصاص به اتاق عمل ندارد؛ بلکه قبل از عمل، مرحله مشاوره و آماده شدن بیمار برای بیهوشی، مرحله بعد، انجام بیهوشی در اتاق عمل و مرحله سوم بعد از بیهوشی است که از زمان حساس ریکاوری بیماران و به هوش آمدن آنها تا پیگیری اثرات دارویی بیهوشی و... را شامل میشود. متأسفانه عموم مردم به صورت گمراهکنندهای خیال میکنند که متخصص آنها در اتاق عمل، فقط جراح مربوطه است و متخصص بیهوشی به ظاهر جایگاه و شأنی نزد بیمار ندارد. فقط در بخش بد ماجرا یعنی وقتی کار جراحی ناموفق و حیات بیمار با خطر مواجه شد، این موضوع مطرح میشود که بیمار زیر بیهوشی یا به خاطر نرسیدن اکسیژن دچار مشکل شده است.
این متخصص مراقبتهای ویژه میافزاید: اهمیت مرحله اول که شامل ویزیت و مشاوره قبل از عمل میشود آنقدر مهم است که بنا به حساسیت و پیشگیری از اتفاقات ناگوار پس از جراحی یاعوارض ناخواسته پس از بیهوشی، در سال ۱۳۸۰ اولین دستورالعمل مراقبتهای مدیریتشده بیماران وزارت بهداشت و درمان به مشاورههای پزشکی قبل از عمل اختصاص یافت. به این ترتیب همه بیماران قبل از عمل ابتدا تحت ویزیت و مشاوره متخصصین بیهوشی قرار میگیرند و در صورت وجود مشکلات و بیماریهای قلبی و ریوی و... از طرف متخصصان بیهوشی به دیگر متخصصان معرفی میشوند تا از اتفاقات فاجعهبار و عوارض ناشی از عمل جلوگیری شود. در همین ویزیت و مشاورههاست که ترس و اضطراب بیمار و اطرافیان برطرف میشود و بیمار قبل از عمل به آرامش میرسد.
احیای نوزادان بدحال
در زایمانهای پرخطر، دقایق اول تولد نقش حیاتی در سلامت نوزاد دارد. دکتر برادران در این باره میگوید: یکی از ویژگیها و تواناییهای منحصربهفرد متخصصان بیهوشی، رسیدگی فوری و احیای بیماران بدحال قلبی و ریوی است. احیای نوزادان بدحال در زایمانها و سزارینهای پرخطر، نقش حیاتی در سلامت نوزاد دارد، زیرا مانع هیپوکسی (نرسیدن اکسیژن به مغز) میشود. از دست رفتن همان چند دقیقه اول تولد، میتواند منجر به عدم رشد مغزی و به تدریج موجب عقب ماندگی کودک شود، بنابراین حضور متخصص بیهوشی در زایمانهای پرخطر حیاتی و ضروری است.
اجتناب از تصمیمهای عجولانه
بعضی از بیماران برای آن که عمل جراحیشان زودتر انجام شود از پزشک معالج خود میخواهند تا بیماریشان را اورژانسی اعلام کند. دکتر برادران در ارتباط با این موضوع میگوید: یکی از موارد اجتناب از تصمیمهای عجولانه که باید مد نظر عموم باشد این است که بیماران غیراورژانسی صرفا برای انجام سریع عمل جراحی، به عنوان اورژانسی از سوی جراح معرفی نشوند، زیرا این روند، مانع از بررسی و مشاورههای لازم میشود و خطرات ناشی از بیهوشی را افزایش میدهد. در همین مشاورههاست که شرایط لازم، آمادگی بیمار و مراقبتهای موردنیاز پس از جراحی بررسی و مشخص میشود که آیا بیمار نیاز به آیسییو یا سیسییو بعد از عمل جراحی دارد یا نه.
با آن که متخصصان بیهوشی، نقش حیاتی در اتاقهای عمل و بخش مراقبتهای ویژه دارند، اما عملکرد و تواناییهایشان آنگونه که باید، قدر دانسته نمیشود.
این متخصص بیهوشی میگوید: متخصصین بیهوشی، وظایف متعددی برعهده دارند، مانند حضور اورژانسی در بخش اورژانس و حضور در اتاقهای عمل با جراحان متعدد، در صورتی که در کنار هر جراح باید یک متخصص بیهوشی هم باشد. یک متخصص بیهوشی باید جوابگوی چندین جراح باشد؛ آن هم در زمانهای غیرمعمول مانند دیروقت شب و روزهای تعطیل. متخصص بیهوشی با بیخوابیهای طولانی و انجام وظایف چندگانه در مناطق محروم و مراکز درمانی با امکانات محدود که استرسها و فشارهای روحی و روانی حرفهای را افزایش میدهد، روبهروست. با این حال مزایا و حقوق دریافتی ما نسبت به سایر متخصصین کمتر است. مزایا و حقوق کم، موجب دلسردی و عدم استقبال پزشکان جوان از این رشته تخصصی شده و استقبال کم پزشکان عمومی از این رشته، زنگ خطری است برای سیستم درمان کشور. کمبود متخصص بیهوشی در بیمارستانها و مراکز درمانی، افت شدید کیفیت درمان را موجب میشود.
طب اورژانس
پزشکان شاغل در طب اورژانس هم، از مجربترین افراد کادر درمان به شمار میآیند، چون با بیمارانی سروکار دارند که حوادث غیرمترقبه جانشان را به خطر انداخته است. این دسته از پزشکان در واقع درمانگر دردها و بیماریها در لحظاتی هستند که اگر از دست بروند، جانی هم از دست خواهد رفت.
دکتر علیرضا هنرمند، متخصص طب اورژانس میگوید: پس از سه سال تحصیل در دوره تخصص، ما در خط اول ارتباط با مریض قرار داریم. بیشترین شهدای دوران کرونا پزشکان طب اورژانس بودند. کشیکهای شبانه، کشیکهای ایام تعطیل، سروکله زدن با همراهان بیماران، سروکار داشتن با انواع و اقسام بیماران و آشنایی با تمام بیماریها، مدیریت بخش اورژانس در حالی که تمام تختها پر است و تختی برای پذیرش بیمار وجود ندارد، بیمارانی که باید به بخش منتقل شوند اما هنوز تختهای اورژانس را اشغال کردهاند و... از مسائل این حوزه است.
این متخصص طب اورژانس میافزاید: پزشک اورژانس از تمام رشتهها مریض دارد، از ارتوپدی گرفته تا قلب و... اما دریافتیاش از درآمد یک پزشک عمومی هم کمتر است. من زمانی که پزشک عمومی بودم درآمد بیشتری داشتم.
او لحظاتی سکوت میکند و بعد میگوید: همراهان مریض به من میگویند آقای دکتر شما چگونه میتوانید این همه مریض را مدیریت کنید؟ چطور میتوانید به داد همه برسید؟ این مریض را جواب میدهید، آن مریض را جواب میدهید...
بغض راه گلویش را میبندد....
مشکلات پنهان پزشکان
آنچه گفته شد فقط درباره دو رشته از مجموعه بزرگ رشتههای تخصصی در حوزه پزشکی است. حوزه بهداشت و درمان، گسترهای وسیع دارد و با توجه به پیشرفت سریع علم، هر روز نکات درمانی دقیقتر و شاید متفاوتی ارائه میشود. به همین دلیل پزشکی از جمله رشتههایی است که اگر وارد آن شوید، هرگز از آن فارغالتحصیل نخواهید شد و تا روزی که به این حرفه مشغول هستید همچنان باید در حال مطالعه و کسب مهارتهای تازه باشید. شاید تحصیل در این رشته، آرزوی بسیاری از دانشآموزان و خانوادههای آنها باشد، اما این رشته مشکلات و سختیهای پنهانی دارد که به جهت گستردگی و پیچیدگیشان کمتر کسی از آنها باخبر میشود.
روز پزشک، فرصتی است برای سپاسگزاری از طبیبانی که با وجود همه دغدغهها و نگرانیهای شخصی و با وجود همه خستگیها و مشکلات، همچنان، حفظ جان بیماران را اولویت زندگی خود قرار میدهند.
خوشبختانه ایران امروزه در حوزه پزشکی بسیار پیشرو و مجهز است و پزشکان ایرانی در رشتههای مختلف در عرصه جهانی زبانزد هستند. ما قدردان زحمات همه آنان هستیم و روز پزشک را از صمیم قلب به همه پزشکان سرزمینمان تبریک میگوییم.
