بازار
اخیراً مطلبی با عنوان ((معیار شرافت انسان؛ رفتار با فرودستان))* منسوب به استاد مصطفی ملکیان در فضای مجازی مرور کردم ؛ متنی ارزشمند که در آن برای ارائه‌ی معیار شناخت شرافت و ذات انسان از نحوه رفتار انسان با افرادی که از نظر اجتماعی در جایگاه پایین‌تری قرار دارند مصداق آورده بودند .(مانند رفتار با آبدارچی یک اداره در مقایسه با وزیر یا رئیس آن).
در اصلِ سخن استاد یعنی ضرورت احترام به انسان‌ها فارغ از مقام و موقعیت اجتماعی تردیدی نیست ، اما شیوه بیان و مثال‌های به‌کار رفته در آن، تأمل‌برانگیز و نیازمند واکاوی و البته سبب پرسش و موجب تحریر این یادداشت شد :
آیا برای اثبات اینکه شأن انسانی تابع منصب نیست ، ناگزیر باید افراد را در دو قطب فرودست و فرادست نشاند؟
بازگشت ناخواسته به سلسله‌مراتب اجتماعی
اگر قرار است کرامت انسانی را مستقل از جایگاه اجتماعی به رسمیت بشناسیم، چرا در مقام تبیین، افراد را به وزیر و آبدارچی تقسیم می‌کنیم؟ این شیوه بیان، ناخواسته همان سلسله‌مراتب اجتماعی را که باید در داوری اخلاقی بی‌اهمیت تلقی شود، دوباره به مرکز توجه باز نمی‌گرداند؟!
تمایز میان کرامت ذاتی و عدالت اجتماعی
شاید مدافعان این نوع مثال‌زدن بگویند: هدف، توجه بیشتر به فرودستان است ، چرا که شأن آنها در روابط نابرابر قدرت بیشتر در معرض تهدید و تحقیر قرار دارد.
پاسخ این است که میان دو مفهوم باید قائل به تفاوت شد :
برابری انسان‌ها در برخورداری از کرامت ذاتی (یک اصل اخلاقی و فراگیر).
ضرورت حمایت و توجه بیشتر به کسانی که در مناسبات اقتصادی یا اداری آسیب‌پذیرترند (اقتضای عدالت و مسئولیت اجتماعی).
حمایت از یک فرد آسیب‌پذیر برای جبران بی‌عدالتی ، هرگز به معنای برخورداری او از ارزش انسانی بیشتر نیست. معکوس کردن جهتِ احترام (یعنی احترام بیشتر به فرودست به دلیل فرودست‌بودن) باز هم اسیر کردن اخلاق در قید و بند جایگاه اجتماعی است و این‌بار با جهتی معکوس.
لذا باید اذعان داشت که :
شرافت … …
