شاعری که با بوزینه‌ها شوخی نداشت!

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: سیدمحمدحسین بهجت تبریزی، متخلص به «شهریار»، در حافظه جمعی ایرانیان اغلب با دو تصویر متمایز شناخته می‌شود؛ یکی شاعر غزل‌های سوزناک و عاشقانه که در پی ناکامی‌های عاطفیِ جوانی‌اش سروده شده‌اند و دیگری شاعرِ عارف‌مسلک و آیینی که «علی ای همای رحمت» را با چنان شوری سروده که در جان و جهان مردم رسوخ کرده است. اما بازخوانی کارنامه ادبی شهریار، فراتر از این دو قطبِ «عاشقِ شکست‌خورده» و «شاعرِ ارادتمند»، چهره‌ای پیچیده‌تر و چندلایه را نمایان می‌سازد؛ چهره‌ای که در کنار تغزل، دستی بر آتش نقد اجتماعی و طنزی صریح دارد که کمتر مورد واکاوی قرار گرفته است.

شهریار در سال ۱۲۸۵ شمسی در تبریز دیده به جهان گشود. دوران کودکی او در فضای بکر و روستایی «خشکناب» آذربایجان، بذرهای عاطفه و تصویرسازی‌های زنده را در ذهن او کاشت. این حافظه دیداری، بعدها در منظومه بی‌بدیل «حیدربابایه سلام» به بار نشست. حضور شهریار در تهران برای تحصیل پزشکی و تقارن آن با تحولات سیاسی-اجتماعی آن دوران، او را از یک شاعر محلی به یک متفکر ملی بدل کرد.

برخلاف تصور عامه که او را صرفاً شاعری گوشه‌نشین می‌پندارند، شهریار در متن تحولات ادبی زمانه خود حضور داشت. او که در سال ۱۳۶۷ درگذشت و در مقبرةالشعرای تبریز آرام گرفت، پیوندی عمیق میان سنت شعر کلاسیک و زبانِ مردمِ زمانه خود برقرار کرد. میتوان گفت او توانست با آمیختن زبان فارسی و ترکی آذربایجانی، نوعی دموکراتیزه کردن ادبیات را رقم بزند؛ به‌طوری‌که هم مخاطب عام و هم ادیبانِ سخت‌گیر، هر دو، شعرهای او را زمزمه می‌کردند.

«حیدربابایه سلام»؛ فراتر از یک منظومه محلی

اهمیت شهریار در دوزبانه بودن او خلاصه نمی‌شود. او توانست «زبان» را به «خاطره» پیوند دهد. منظومه «حیدربابایه سلام»، نه فقط یک اثر ادبی در ادبیات ترکی آذربایجانی، بلکه نوعی «مردم‌نگاری شاعرانه» از فرهنگ روستایی آذربایجان است. شهریار در این اثر، ضرب‌المثل‌ها، آیین‌های زیسته و موسیقی گفتار محلی را از سطح کوچه و بازار به اوجِ ادبیات ارتقا داد. در کنار این اثر، «سهندیه» با رویکردی تأملی‌تر و اجتماعی‌تر، جایگاه او را به‌عنوان یک شاعرِ متفکر تثبیت کرد.

طنز شهریار؛ صدای اعتراض در لفافه شوخی …