تحریمها؛ مانع بزرگ اما نه پایان بازارهای صادراتی
صنعت پتروشیمی ایران در سالهای گذشته توانسته است بخشی از صادرات خود را حتی در شرایط محدودیتهای بینالمللی حفظ کند. این تجربه نشان میدهد که بازارهای صادراتی ایران از بین نرفتهاند، اما مسیر دسترسی به آنها پیچیدهتر و پرهزینهتر شده است.یکی از مشکلات اصلی، محدودیت در روابط بانکی و مالی است. صادرات زمانی برای تولیدکننده جذاب است که بتواند پول حاصل از فروش را با هزینه و ریسک قابل قبول دریافت کند. دشواری انتقال درآمدهای صادراتی، استفاده از واسطهها و افزایش هزینههای مبادله، بخشی از سود صادرکننده را کاهش میدهد.مشکل دیگر به حملونقل و بیمه بازمیگردد. تحریمها میتوانند دسترسی به برخی خدمات بینالمللی را محدود کنند و هزینه صادرات را افزایش دهند. در بازاری که تولیدکنندگان مختلف برای فروش یک محصول رقابت میکنند، حتی چند درصد افزایش هزینه میتواند مزیت قیمتی یک صادرکننده را از بین ببرد.با این حال، تجربه سالهای گذشته نشان داده است که ایران میتواند از طریقتنوع بازارها و توسعه مسیرهای تجاری جایگزین، بخشی از این فشارها را کاهش دهد. بازار آسیا، بهویژه شرق و جنوب آسیا، همچنان یکی از مهمترین مقصدهای بالقوه محصولات پتروشیمی ایران است. در کنار آن، کشورهای همسایه و بازارهای منطقهای نیز میتوانند نقش مهمی در صادرات داشته باشند.اما بازگشت سریعتر به بازارهای بینالمللی تنها با افزایش فروش امکانپذیر نیست. ایران باید روابط تجاری بلندمدت ایجاد کند. مشتری خارجی به دنبال تأمینکنندهای است که بتواند محصول را با کیفیت ثابت، حجم مشخص، زمان تحویل قابل پیشبینی و شرایط مالی روشن ارائه دهد. بنابراین ثبات تولید و تعهد به قراردادهای صادراتی اهمیت زیادی دارد.در این میان، شرکتهای پتروشیمی نیز باید از نگاه صرفاً فروش محصول فاصله بگیرند و به سمت توسعه بازار حرکت کنند. حضور مستمر در بازارهای هدف، ایجاد دفاتر تجاری، همکاری با شرکتهای توزیعکننده و شناخت نیاز صنایع پاییندستی کشورهای مقصد میتواند به تثبیت سهم ایران کمک کند.
بازگشت به بازار جهانی با تولید بیشتر اتفاق نمیافتد
یکی از مهمترین اشتباهات در سیاستگذاری پتروشیمی این است که افزایش ظرفیت تولید را معادل افزایش قدرت صادرات بدانیم. ظرفیت تولید زمانی به قدرت اقتصادی تبدیل میشود که محصول بتواند با هزینه رقابتی، کیفیت مناسب و مسیر مالی و لجستیکی مطمئن به بازار برسد.ایران برای بازگشت سریعتر به بازارهای بینالمللی باید چند اقدام را همزمان دنبال کند. نخست، ثبات مقررات و سیاستهای صادراتی است. صادرکننده زمانی سرمایهگذاری بلندمدت میکند که بداند مقررات مربوط به ارز، مالیات، عوارض، خوراک و صادرات ناگهان تغییر نخواهد کرد.دوم، توسعه فناوری و افزایش بهرهوری است. بسیاری از مجتمعهای پتروشیمی ایران به فناوریهای قدیمیتر متکی هستند و کاهش مصرف انرژی، افزایش راندمان و بهبود کیفیت محصول میتواند قدرت رقابت آنها را افزایش دهد. سرمایهگذاری در فناوریهای جدید، نه یک هزینه اضافی، بلکه شرط حضور پایدار در بازار جهانی است.سوم، حرکت به سمت محصولات با ارزش افزوده بالاتر است. ایران نباید صرفاً صادرکننده مواد اولیه و محصولات پایه باشد. هرچه زنجیره تولید تکمیلتر شود، ارزش بیشتری در داخل کشور ایجاد میشود و حساسیت درآمدهای صادراتی به نوسانات قیمت محصولات پایه کاهش پیدا میکند.چهارم، باید ارتباط میان صنعت پتروشیمی و بازار سرمایه، بانکها و سرمایهگذاران تقویت شود. توسعه پروژههای جدید نیازمند منابع مالی قابل توجه است و بدون تأمین مالی پایدار، افزایش ظرفیت و تکمیل زنجیره ارزش دشوار خواهد بود.پنجم، توسعه بازارهای منطقهای باید در کنار بازارهای بزرگ جهانی دنبال شود. ایران میتواند از موقعیت خود برای صادرات محصولات پتروشیمی به کشورهای همسایه استفاده کند و از طریق قراردادهای بلندمدت، بازارهای نسبتاً باثباتی ایجاد کند. این بازارها همچنین میتوانند سکوی ورود به بازارهای بزرگتر باشند.بازگشت به بازارهای بینالمللی در نهایت به یک مسئله مهمتر نیز وابسته است: سیاست خارجی و روابط اقتصادی. صنعت پتروشیمی نمیتواند جدا از فضای کلی تجارت خارجی فعالیت کند. دسترسی به بانکها، بیمه، کشتیرانی، فناوری، سرمایهگذاری خارجی و مشتریان بزرگ جهانی همگی به شرایط روابط اقتصادی ایران با جهان وابستهاند.با این حال، نباید بازگشت به بازارهای جهانی را به معنای انتظار برای یک تحول سیاسی بزرگ و سپس آغاز فعالیت دانست. حتی در شرایط فعلی نیز میتوان با اصلاح فرآیندهای داخلی، افزایش بهرهوری، کاهش هزینههای تولید، توسعه بازارهای منطقهای و تقویت زنجیره ارزش، موقعیت ایران را ارتقا داد.صنعت پتروشیمی ایران از ظرفیت لازم برای تبدیل شدن به یکی از موتورهای اصلی صادرات غیرنفتی برخوردار است، اما این ظرفیت زمانی به مزیت واقعی تبدیل خواهد شد که تولید، فناوری، بازار، لجستیک و سیاستگذاری در یک مسیر واحد قرار بگیرند. ایران نمیتواند صرفاً به دلیل برخورداری از خوراک ارزان، انتظار داشته باشد بازار جهانی سهم بیشتری به آن اختصاص دهد. بازار به تولیدکنندهای امتیاز میدهد که بتواند محصول باکیفیت را بهموقع، با قیمت رقابتی و در شرایط قابل اطمینان عرضه کند.از این منظر، بازگشت سریع ایران به بازارهای بینالمللی پتروشیمی بیش از آنکه یک هدف کوتاهمدت باشد، یک پروژه چندلایه اقتصادی است. باید ظرفیتهای موجود فعالتر شوند، پروژههای نیمهتمام به سرانجام برسند، زنجیره ارزش توسعه پیدا کند، موانع صادرات کاهش یابد و روابط تجاری بلندمدت با مشتریان خارجی شکل بگیرد.اگر این مسیر بهدرستی طی شود، پتروشیمی میتواند از یک صنعت صادراتمحور به موتور قدرتمند توسعه صنعتی تبدیل شود؛ صنعتی که علاوه بر ارزآوری، زمینهساز رشد صنایع پاییندستی، اشتغال تخصصی، انتقال فناوری و توسعه مناطق صنعتی کشور باشد. ایران برای بازگشت به بازار جهانی پتروشیمی، ظرفیت لازم را دارد؛ مسئله اصلی اکنون تبدیل این ظرفیت به مزیت رقابتی پایدار است.
