تردیدی نیست که اکنون نیز مردم متوجه شرایط حساس کشورند و میدانند هنوز سایه جنگ از سر ایران رخت نبسته است اما همه اینها باعث نشد که در این مدت از فشارهای وارده را حس نکنند و در این شرایط یک پرسش مهم به وجود میآید؛ آنکه آیا اگر جنگ تمام شود همین مردم باز هم از دولت انتظار ندارند که به مطالبات عمومی رسیدگی کند؟
آیا سرمایه اجتماعی به وجود آمده در دوران جنگ در ادامه نیز همینطور باقی میماند یا آنکه از قضا مطالبهگرتر خواهد شد؟ بسیاری از جامعهشناسان و کارشناسان سیاسی باور دارند روزهای بعد از جنگ، روزهای حساسی خواهد بود زیرا از یک سو زندگی مردم بیش از همیشه در معرض تهدید قرار گرفته و از سوی دیگر انتظارها از دولت نیز افزایش مییابد.
دولت در روزهای بعد از جنگ دو راه در پیش رو دارد که هر یک از این دو راه نتایج و آثار خود را برجای میگذارد؛ نخست آنکه همچنان با تکیه بر آسیبهای وارده در دوران جنگ، خود را موظف به بهبود سریع اوضاع عمومی نداند که در این شرایط سرمایه اجتماعی دولت و بلکه نظام کاهش مییابد و آثار زیانبارA در دراز مدت به ویژه در انتخاباتهای پیش رو نمایان میشود و حتی به باور برخی احتمال بروز اعتراضاتی هم وجود دارد و راه دوم پیگیری سریع و موثر مطالبات عمومی است؛ به نحوی که با اولویتبندی دقیق و واقعی ریشه مشکلات شناسایی، راهحلها بررسی و اقدام واقعی انجام شود.
در این حالت به نظر میرسد همان سرمایه اجتماعی که در دوران جنگ پشت سر ایران ایستاد، با مشاهده عملگرایی دولت، در ادامه مسیر از دولت و مجموعه حاکمیت حمایت خواهد کرد. با این وصف دولت در مقطع کنونی بیشترین و مهمترین وظیفه را دارد و شاید مسعود پزشکیان به عنوان رئیسجمهور ایران میتواند به جای گلایههای مدام و ذکر اینکه کار بیشتری از دستش برنمیآید بر پیدا کردن زمینههای بهبود شرایط تمرکز کند اما چه انتخابها و اولویتهایی در پیش روی او وجود دارد؟
گرانیها اصلا طبیعی نیست
محمدعلی پورمختار، فعال سیاسی اصولگرا در پاسخ به این پرسش به «هفت صبح» گفت: «گرچه فعلا درگیری نظامی میان ایران و آمریکا وجود ندارد، اما بحران اقتصادی وجود دارد. دولت نباید بازار را به حال خود رها کند. بارها گفتهاند که این تورم طبیعی است، اما بخشی از آن ناشی از گرانفروشی است. در واقع، بخش عمدهای از این تورم ناشی از گرانفروشی است.
دولت باید سازوکار دقیقتر و قویتری داشته باشد، اقدام فوری انجام دهد و از همه ظرفیتهای موجود استفاده کند. آقای پزشکیان بحث محلهمحوری و مسجدمحوری را مطرح میکند که روش خوبی برای جلوگیری از افزایش قیمتهاست. واقعیت این است که این افزایش قیمتها بدون هیچ توجیهی در جریان است. اخیرا اعلام شد که تورم در تیرماه حدود ۸۰ درصد بوده که این رقم به هیچوجه قابل قبول نیست. نگرانی در میان مردم وجود دارد و هم دولت، هم وزارت اقتصاد و هم بانک مرکزی باید اقدامات موثرتری انجام دهد تا وضعیت معیشتی مردم به طور نسبی بهبود یابد.»
روان مردم مشوش شده است
او ادامه داد: «نگاه مردم این است که دولت کاری به این مسائل ندارد و همت دولت صرفا بر تأمین کالا با هر قیمتی است و در قیمتگذاری دخالتی ندارد. این مسئله باعث شده است فشار زیادی بر مردم وارد شود و نتوانند از پس تأمین مخارج زندگیشان برآیند. فشار روانی نیز وجود دارد. موضوع افزایش قیمت حاملهای انرژی، از جمله بنزین که اثر تورمی بالایی خواهد داشت، باعث ناامنی روانی مردم شده است. در کرمان، یک روز طرح بنزین ۸۷ هزار تومانی را اجرا کردند که روان مردم را مشوش کرد. آقای سقاب اصفهانی هم توضیحاتی داد، اما پاسخگوی پرسشهای مردم نبود. دولت در این خصوص تکلیف دارد و باید منطقی و با توجه به شرایط مردم و توانمندی تولید، موضوع را مدیریت کند و از ایجاد مشکلات بیشتر اقتصادی جلوگیری کند.»
سرمایه اجتماعی حافظ امنیت کشور است
این فعال سیاسی همچنین درباره احتمال بروز ناآرامیها در صورت ادامه فشارهای اقتصادی بیان کرد: «مردم پای کار کشورند و متوجه توطئههای دشمن هستند و اجازه نمیدهند برنامههای دشمن در داخل کشور اجرا شود. رژیم صهیونیستی و برخی کشورهای منطقه میخواهند شرایطی مانند سال گذشته ایجاد کنند، اما مردم حواسشان هست.
با این حال، این موضوع دلیل نمیشود دولت از این فهم، صبر و همراهی مردم سوءاستفاده کند و به مطالبات مردم نپردازد. دولت نباید تصور کند چون مردم در صحنه هستند، میتواند اقداماتی انجام دهد که آثار زیانباری برای کشور داشته باشد. مردم به دولت اعتماد دارند و با آن همراهی میکنند؛ برای مثال، همین کاهش مصرف برق نشان میدهد مردم همکاری دارند.
در حوزه بنزین نیز مردم همکاری میکنند، اما دولت باید حواسش باشد که سرمایه اجتماعی را حفظ کند؛ زیرا سرمایه اجتماعی حافظ امنیت کشور است. دولت باید به حضور مردم پاسخ روشنی بدهد تا اقداماتش باعث نگرانی و ایجاد جوی منفی که ممکن است به اعتراضات منجر شود، نشود. از این منظر، این مسئله وجود دارد. دولت باید بر اساس نظرسنجیها ببیند که مردم چه میخواهند. لازم است که دولت موقعیت موجود و فشاری را که بر مردم وارد میشود، بهدرستی درک کند.»
دولت به شکافها دامن نزند
او در پاسخ به این پرسش که آیا سرمایه اجتماعی روزهای جنگ در ادامه مثلا در انتخابات نیز پای کار خواهد بود، توضیح داد: «طبیعتا مردم در این قضایا نگاه خود را در انتخاباتها بیشتر نشان میدهند. وقتی نارضایتی وجود داشته باشد، انگیزه برای حضور در انتخابات کاهش پیدا میکند. مسئولان باید این موضوع را بدانند و به آن توجه داشته باشند. رسانههای معاند نیز تلاش میکنند حضور مردم را کمرنگ کنند و از این خلأ و شکاف استفاده کنند. دولت به این موضوع آگاه است و باید توجه کند که با اقدامات خود به این شکاف دامن نزند و بهانه به دست معاندان و رسانههای خارجی ندهد.»
دولت نگرانیهای مردم را کاهش دهد
پورمختار در خصوص اینکه در کوتاهمدت دولت چه کارهایی میتواند انجام دهد، توضیح داد: «در وهله اول دولت باید سامانی به اقتصاد بدهد. اکنون دولت در بخشهایی خود عامل تورم است. وقتی دولت بهطور سالانه و غیرمعمول قیمتها را بهطور رسمی افزایش میدهد، طبیعی است که دیگران نیز به خودشان حق بدهند با توجه به اینکه قیمت گاز و برق افزایش یافته است، افزایش قیمتهای خود را توجیه کنند و خودشان قیمتها را چند برابر کنند.
در حالی که دولت به آن اندازهای که تولیدکنندگان افزایش دادهاند، قیمتها را افزایش نداده است. دولت باید مدیریت مصرف داشته باشد و برنامهریزی کند تا مردم پای کار باشند. مردم پای کار بودهاند و نگران کشور و نظام بودهاند، اما دولت نیز باید تلاش کند تا هرچه میتواند، موجبات نگرانیهای مردم را کاهش دهد.»
مشکل با آمریکا را از طریق دیپلماتیک حل کنیم
علیمحمد نمازی، فعال سیاسی اصلاحطلب نیز در اینباره گفت: «خوشبختی و سعادت هر ملت و پیشرفت و توسعه هر کشور و برعکس آن، عقبافتادگی هر کشوری، مرهون نوع شیوه اداره آن کشور است. اگر دولت مبتنی بر تفکر و اندیشهورزی و استفاده از تجربیات موفق جهانی باشد، کشوری توسعهیافته و ملتی مرفه خواهیم داشت. اگر از این تفکر استفاده نشود، شاهد شرایطی میشویم که وضعیت اقتصادی و معیشتی مردم برهم میخورد و روزبهروز مشکلات افزوده میشود. اکنون با بحث گرانشدن بنزین و تصمیمات داخلی، وضعیت بسیار متفاوت شده است.
در حال حاضر، ملت انتظار دارند هرچه سریعتر جنگ پایان یابد و مشکلات میان ایران و آمریکا کاهش پیدا کند. برخی میگویند تحت هیچ شرایطی نباید با آمریکا مذاکره کرد، در صورتی که دیپلماسی این حرفها را برنمیتابد. ما در طول دوران از سوی روسها نیز ضربات زیادی خوردهایم، اما اکنون یکی از متحدان ماست. ما نمیگوییم قرار است با آمریکا همپیمان شویم، اما میتوانیم مشکلاتمان را با ابزار دیپلماسی حل کنیم تا دستکم تنشهای نظامی از سر ایران برداشته شود. من معتقدم اکنون وقت توافق است؛ چون ترامپ میخواهد به جنگ پایان دهد و در حال حاضر بیش از هر زمان دیگری تمایل دارد با ایران مذاکره کند و حتی حاضر است امتیازات زیادی بدهد.»
افزایش فشار بر مردم خطرناک است
این فعال سیاسی درباره شرایط مردم در صورت ادامه نابسامانیهای اقتصادی بیان کرد: «دولت و همه تصمیمسازان باید بدانند گرانیها کمر مردم را خم کرده است. بیکاری جوانان و کمدرآمدی نیز مردم را گرفتار کرده است و تحمل مردم روزبهروز کمتر میشود. اگر به جایی برسیم که شرایط برای مردم قابل تحمل نباشد، به نظرم ممکن است اعتراضات شکل بگیرد و این افزایش فشار بسیار خطرناک به نظر میرسد و حتی ممکن است با مشکلاتی بیش از گذشته مواجه شویم که این وضعیت به این سادگی قابل جمع کردن نخواهد بود.»
وزیر انرژی آمریکا خبر از سختگیری شدید اقتصادی علیه ایران داده است. محاصره دریایی اثر خود را نشان داده است و اگر سختگیری بیشتری رخ دهد و راه ورود کالا به کشور وجود نداشته باشد، نه صادرات خواهیم داشت که از آن درآمد کسب کنیم، نه کالایی به مردم میرسد تا آن را خریداری کنند و نه اصلا قدرت خرید وجود خواهد داشت. دولت باید نیازهای معیشتی مردم را تأمین کند؛ زیرا اکنون جامعه در شرایطی بسیار پیشبینینشده قرار دارد. واقعیت این است که با شکم گرسنه نمیشود از امنیت سخن گفت. کشور در وضعیت بسیار خطرناکی قرار دارد. وقتی یک بسته قرص که ۱۰۰ هزار تومان بوده، به ۶۰۰ هزار تومان رسیده است، یعنی مردم در بدترین شرایط قرار دارند.»
رئیسجمهور بر سر مردم منت نگذارد
او درباره ضرورت حفظ سرمایه اجتماعی نیز مطرح کرد: «آقای پزشکیان هم حافظ قانون اساسی و هم مجری قانون اساسی است. او منتخب ملت است و باید به فکر زندگی مردم باشد و از مردم دفاع کند. مهمترین سرمایه کشور، مردماند. اگر این سرمایه اجتماعی بهروز و در میدان نباشد، چگونه باید از کشور دفاع کرد؟ من با توجه به وضعیتی که مردم را در آن میبینم، معتقدم باید به فکر موجودیت نظام و کشور باشیم و از ریزش سرمایه اجتماعی جلوگیری کنیم. اگر این وضع ادامه یابد و مردم به خیابان بیایند، شرایط سخت خواهد شد.
اکنون آمریکا تصمیم گرفته است که نظام را از طریق فشار اقتصادی تضعیف کند. اگر این وضعیت ادامه یابد، مردم در انتخابات شرکت نخواهند کرد. تقریبا هرچه جلوتر آمدهایم، وجاهت انتخابات ریاستجمهوری کاسته شده است. جایگاه مردمی روسای جمهور تضعیف شده و اتکا به این روسای جمهور کاهش یافته است. متأسفانه روسای جمهور روحیه حضور در صحنه، جنگیدن و پیش بردن برنامههایشان به هر قیمتی را از دست دادهاند. آنها نهتنها بر برنامهها و مواضع خود اصرار ندارند، بلکه منت بر سر مردم میگذارند که همین که ماندهایم، خیلی خوب است. آقای پزشکیان گفت که اگر نتوانم، کنار میروم. اکنون برود تا ببینیم چه کسی مسئول است.»
اکثر گروههای سیاسی خواهان جنگ نیستند
نمازی در پایان درباره رویکرد گروههای خاصی که میخواهند فضای داخلی را دچار تنش کنند، گفت: «آنهایی هم که فضا را تند میکنند و میگویند در هر شرایطی باید جنگید، محاسباتشان مبنای علمی ندارد و با واقعیات موجود صحبت نمیکنند. این افراد اکنون معرکهگیر وضع فعلی کشور هستند. بخشی از این نابسامانیها ناشی از طرح مطالبات غیرعملیاتی است؛
مطالباتی که انجام آنها ممکن نیست. صحبتهایی مطرح میکنند که مسئولان را از واقعیتهای جامعه دور میکند و اجازه نمیدهد مسئولان درست تصمیم بگیرند. رادیکالها نیز مقصر وضع موجود هستند. من تا حالا حتی موضع رسمیای از تشکلها و احزاب اصولگرا ندیدهام که با مذاکرات و صلح مخالفت کرده باشند. دستجات کوچکی هستند که بسیار رادیکال هستند و گرچه سرمایه اجتماعی زیادی ندارند، اما به دلیل در اختیار داشتن تریبونهای گسترده، صدایشان بلندتر به گوش میرسد.»
با مطالبی که دو کارشناس از دو طیف اصولگرا و اصلاحطلب بیان کردند، میتوان چنین برداشت کرد که اولا دولت باید در ادامه مسیر بیش از همیشه به رفع مشکلات عمومی به ویژه در حوزه معیشت اهتمام عمل داشته باشد و ثانیا از این رهگذر بکوشد تا سرمایه اجتماعی نظام را حفظ و بلکه افزون کند. تحقق این مسیر نیز میسر نمیشود مگر با واقعبینی و درک شرایط حساس داخلی. به بیان دیگر دولت نباید تصور کند در شرایط شبهجنگی یا حتی بعد از آنکه سایه جنگ از سر کشور برداشته شد، میتواند با این استدلال که کشور درگیر جنگ بوده، از وظایف خود و تحقق وعدههایی که پیشتر داده بود، سر باز زند. اگر دولت در مسیر تحقق مطالبات مردم موفق باشد، نهتنها مخاطراتی مانند اعتراضات پیش نخواهد آمد، بلکه بر سرمایه اجتماعی نظام به عنوان یکی از مهمترین مولفههای امنیت کشور افزوده میشود.
