کلیشه‌هایی که نمی‌گذارند شهر را درست ببینیم

سامان آراسته، گروه اندیشه: در نشستی با عنوان «تکثر شهر و بازار ایرانی» که گروه جامعه‌شناسی اقتصادی انجمن جامعه‌شناسی ایران برگزار کرد، دکتر رضا مسعودی‌نژاد، استاد تاریخ شهری دانشگاه لندن، به نقد یکی از تصورهای رایج در مطالعات شهری ایران پرداخت؛ این فرض که می‌توان از الگویی واحد و فراگیر برای شناخت شهر، بازار و معماری ایرانی سخن گفت.

او با تمرکز بر تجربه تاریخی دو شهر دزفول و شوشتر نشان داد تصویر آشنای بازار به‌مثابه قلب اقتصادی، اجتماعی و مذهبی شهر، اگرچه در برخی شهرهای ایران پشتوانه تاریخی دارد، الزاماً درباره همه شهرهای ایران صادق نیست. نکته اصلی او در این سخنرانی، چگونگی شکل‌گیری کلیشه‌های تاریخی و تأثیر آنها بر شیوه دیدن و تفسیر واقعیت شهری ایران بود.

از «شهر ایرانی» تا تاریخ شهرهای ایران

تصویر رایج از بازار ایرانی، فضایی فراتر از محل خرید و فروش را به ذهن می‌آورد؛ شبکه‌ای از مغازه‌ها، کارگاه‌ها، سراها و تیمچه‌ها که در پیوند با مسجد، مدرسه، حمام، حسینیه و قهوه‌خانه، به کانون فعالیت‌های اقتصادی، اجتماعی و مذهبی شهر تبدیل می‌شود. در این الگو، بازار، هم قلب زندگی عمومی شهر است و هم ستون فقرات ساختار کالبدی آن. رضا مسعودی‌نژاد تأکید می‌کند که چنین تصویری بی‌پایه نیست؛ بسیاری از بازارهای تاریخی ایران واقعاً چنین سازمانی داشته‌اند. مسأله از جایی آغاز می‌شود که یک صورت تاریخی، به الگویی عام برای شناخت همه شهرها تبدیل می‌شود.

از نظر این پژوهشگر تاریخ شهری، برای فهم شهر باید دو پرسش را همزمان دنبال کرد: جامعه شهری چگونه شکل گرفته و در گذر زمان چگونه تحول یافته است؟ شناخت شهر فقط به بررسی شکل کالبدی یا اندازه جمعیت آن محدود نمی‌شود؛ باید منشأ شهر، شرایط محیطی و فنی، تقسیم اجتماعی کار و مناسبات گروه‌هایی را نیز بررسی کرد که در ساختار آن حضور دارند. روندهای شهری نیز صرفاً به مهاجرت یا افزایش جمعیت فروکاستنی نیستند؛ تعامل و چانه‌زنی گروه‌های اجتماعی، می‌تواند سازمان اقتصادی و تقسیم کار را هم پیوسته تغییر ‌دهد. …