عمان در مذاکرات با ایران منافع اعراب را هم در نظر دارد/ مسقط بر سر منافع جمعی خلیج فارس مذاکره می‌کند

لازم به ذکر است انتشار مقالات خارجی به معنای تایید محتوای آن از سوی تابناک نیست.

در ۱۵ اوت، ایران اعلام کرد که پس از هفته‌ها مذاکره با عمان بر روی نقشه مسیر‌های کشتیرانی در تنگه هرمز به توافق رسیده است. تهران اعلام کرد که این توافق، که علی‌رغم «کارشکنی آمریکا»، به دست آمده، با هدف تضمین ناوبری امن و در عین حال حفظ حاکمیت هر دو کشور صورت گرفته است. 

اگرچه برخی مسائل همچنان حل‌نشده باقی مانده‌اند، تهران تأکید دارد که بازگرداندن امنیت کامل و حمل‌ونقل تجاری عادی به پایان یافتن اقدامات نظامی و دریایی آمریکا و همچنین انجام تعهدات واشنگتن بر اساس «یادداشت تفاهم اسلام‌آباد» در ژوئن ۲۰۲۶ بستگی دارد.

موقعیت جغرافیایی منحصر‌به‌فرد عمان و رابطه دیرینه آن با ایران، نقشی محوری در تلاش‌های دیپلماتیک برای بازگرداندن ناوبری امن و قابل اعتماد در تنگه هرمز داشته است. 

با درک این واقعیت که هیچ راه‌حل نظامی مناسبی برای بحران هرمز وجود ندارد، هر شش کشور عضو شورای همکاری خلیج‌فارس (GCC) بازگشایی این آبراه استراتژیک را در اولویت اصلی خود می‌دانند. در این چارچوب، عمان به‌طور غیررسمی از طرف کل شورای همکاری، هرچند بدون اختیار رسمی، با تهران به مذاکره پرداخته است.

دکتر آندریاس کریگ، دانشیار گروه مطالعات دفاعی کالج کینگز لندن، توضیح داد که وضعیت تنگه هرمز برای مسقط و تهران یک «پرونده دوجانبه عادی» محسوب نمی‌شود. 

کریگ به رسانه «امواج» گفت: «هرگونه ترتیبات بین عمان و ایران برای بازگشایی تنگه، فوراً بر صادرات عربستان، گاز طبیعی مایع قطر، کشتیرانی تجاری امارات، بازار‌های جهانی انرژی و اعتبار تضمین‌های امنیتی آمریکا در خلیج فارس تأثیر می‌گذارد. بنابراین، در عمل، عمان بر سر یک منافع جمعی خلیج فارس مذاکره می‌کند، حتی اگر این کار را از طریق کانال عمانی-ایرانی انجام دهد.»

مهدی غلوم، پژوهشگر بحرینی و همکار جوان در حوزه ژئوپلیتیک در اندیشکده «اوراف» (ORF) مستقر در دبی، توضیح داد: «من معتقدم عمان هرگز منافع گسترده‌تر خلیج فارس را رها نخواهد کرد. اگرچه مشخص نیست که مذاکرات آنها به‌صراحت نماینده خلیج فارس باشد، اما این فرض ضمنی وجود دارد که سلطنت عمان چنین منافعی را در قلب اولویت‌های ملی خود دارد.»

وی افزود: «عمان درک می‌کند که امنیت و منافع اقتصادی خودش به‌شدت با ثبات خلیج فارس بزرگ‌تر، به‌ویژه در مورد تنگه هرمز، گره خورده است. هر گونه اختلال در تنگه، بر رفاه اقتصادی هر یک از کشور‌های شورای همکاری تأثیر می‌گذارد.»

در میان اعضای شورای همکاری، قطر به دلیل درک خود از نیاز به ارائه یک «راه فرار آبرومندانه» به جمهوری اسلامی از بحران کنونی، برجسته بوده است. کریگ از کالج کینگز لندن خاطرنشان کرد: «به نظر می‌رسد قطری‌ها معتقدند که ایران کمتر به خودِ درآمد‌های ترانزیتی علاقه‌مند است تا به جایگاه و به‌رسمیت‌شناسی که از یک سیستم جدید ثبت یا ترخیص عایدش می‌شود. این مهم است، زیرا نشان می‌دهد که خواسته اصلی ایران سیاسی است. تهران می‌خواهد به تندرو‌های خود نشان دهد که به‌رسمیت‌شناسی نقش جدیدی در مدیریت تنگه دست یافته است.»

با وجود اینکه عمان به‌طور غیررسمی از طرف کل شورای همکاری مذاکره می‌کند، همه پادشاهی‌های عربی خلیج فارس در مورد آنچه تهران باید دریافت کند، اتفاق نظر ندارند. اگرچه قطر از مشوق‌های مالی و ادامه تعامل دیپلماتیک با ایران حمایت می‌کند، امارات متحده عربی و عربستان سعودی بیشتر نگران آن هستند که از زورگیری تهران در تنگه هرمز و اطراف آن، به یک نقش دائمی دریایی برای جمهوری اسلامی تبدیل نشود.

کریگ توضیح داد که انتظار می‌رود ابوظبی بر روی تضمین‌های فنی تمرکز زیادی داشته باشد و سیاستگذاران اماراتی، راهرو‌های کشتیرانی، رویه‌های ثبت و ترخیص، مناطق امنیت دریایی و اختیارات مقامات ایرانی را به دقت بررسی کنند، در حالی که همزمان تلاش‌های امارات برای توسعه هرچه سریع‌تر مسیر‌های جایگزین که از تنگه هرمز عبور نمی‌کنند، ادامه خواهد یافت.

او به «امواج» گفت: «اماراتی‌ها به‌احتمال زیاد با بازگشایی عمل‌گرایانه تنگه مخالفت نخواهند کرد، اما به شدت با هر چیزی که به تهران یک مکانیسم کنترل بادوام بدهد، مخالفت خواهند کرد. امارات همچنین به توسعه گزینه‌های جایگزین برای هرمز، از جمله فجیره، مسیر‌های عربستانی و احتمالاً مسیر‌های زمینی یا بندری با مشارکت عمان ادامه خواهد داد، زیرا ابوظبی باور ندارد که ایران به‌طور بنیادین تغییر کند.»

عربستان سعودی که مشتاق ایفای نقش رهبری در شورای همکاری و جهان عرب گسترده‌تر است، احتمالاً در برابر یک توافق صرفاً دوجانبه عمانی-ایرانی خواهد ایستاد و در عین حال برای ایجاد چارچوبی فراگیر برای کل شورای همکاری بر اساس قوانین بین‌المللی، فشار شدیدی وارد خواهد کرد. ریاض مصمم خواهد بود تا ترتیبی را به پیش ببرد که در آن رفتار ایران مورد خطاب قرار گیرد و نقش دائمی دریایی به تهران داده نشود.

توجه به این نکته ضروری است که لزوماً همه کشور‌های همکار عمان در شورای همکاری به مسقط در مورد مسائل مرتبط با ایران، به‌ویژه در چارچوب بحران منطقه‌ای امسال، اعتماد نداشته‌اند.

میزانی که عمان با وجود حملات موشکی و پهپادی تهران به کشور‌های عربی خلیج فارس، رابطه‌ای عادی با ایران حفظ کرده است، باعث شده مقامات دولتی و شهروندان عادی در سایر نقاط خلیج فارس مانند کویت و امارات، نسبت به ماهیت واقعی روابط عمان و ایران بدبین شوند. 

چنین سوءظن‌هایی جدید نیستند، زیرا در دهه ۲۰۱۰ میلادی نیز زمانی که مسقط میزبان مذاکرات محرمانه هسته‌ای آمریکا و ایران در دوران باراک اوباما بدون مشورت قبلی با سایر کشور‌های عربی خلیج فارس بود و عمان تنها عضو شورای همکاری بود که از ائتلاف تحت رهبری عربستان برای جنگ با جنبش انصارالله یمن (حوثی‌ها) خارج ماند، این بدبینی‌ها برانگیخته شد.

با این وجود، در این مرحله، عمان از اهمیت فزاینده‌ای برای منافع همه اعضای شورای همکاری در قبال بحران هرمز برخوردار است. اگرچه انتقاد‌ها از این کشور در اوایل سال جاری بر سازش‌کاری مسقط با تهران متمرکز بود و ادعا‌های گمانه‌زنی مبنی بر اینکه سلطنت عمان به‌عنوان تنها کشور شورای همکاری که هیچ بندری وابسته به تنگه هرمز ندارد، قصد دارد از جنگ به‌نفع اقتصادی خود بهره‌برداری کند، وجود داشت، اکنون همه کشور‌های عربی خلیج فارس تشخیص می‌دهند که کانال عمانی با ایران برای بازگشایی این آبراه ضروری است.

دکتر عزیز الغشیان، همکار ارشد غیرمقیم در مجمع بین‌المللی خلیج فارس، در مصاحبه با «امواج» گفت: «در واقع، عربستان و دیگران در شورای همکاری، عمان را به‌عنوان کشوری که بیش از حد با ایران مدارا می‌کند و به اندازه کافی با موضع عربستان همراهی نمی‌کند، تلقی می‌کردند. با این حال، فکر می‌کنم عمان در چشم [عربستان]استراتژیک‌تر می‌شود...، زیرا گزینه‌ای عملی برای تضمین عرضه نفت به بازارهاست.»

غلوم نیز خاطرنشان کرد: «کشور‌های خلیج فارس همواره ارزش روابط عمان با ایران را درک کرده‌اند، حتی زمانی که ممکن است نگرانی‌هایی در مورد جنبه‌های خاصی از آن روابط داشته باشند.» وی افزود: «در شرایطی که ارتباط مستقیم ضروری است، داشتن یک کشور خلیج فارس که بتواند به‌طور معتبر با ایران صحبت کند، یک دارایی محسوب می‌شود.»

آینده اعتبار عمان به‌عنوان میانجی با ایران بر سر تنگه هرمز در چشم سایر اعضای شورای همکاری، به نتیجه آن بستگی دارد. اگر مسقط به بازگرداندن ناوبری آزاد با رعایت قوانین بین‌المللی کمک کند، رابطه آن با تهران به‌عنوان یک دارایی تلقی خواهد شد. با این حال، اگر توافق به‌گونه‌ای باشد که کنترل مؤثر ایران را مشروع جلوه دهد، احتمالاً انتقادات کشور‌های عربی خلیج فارس به سرعت بازخواهد گشت.

حامد الغیثی، پژوهشگر ارشد در موسسه «کانتری ریسک سولوشنز» در مصاحبه با «امواج» گفت: «من فکر می‌کنم ترتیبات امنیتی منطقه‌ای قدیمی برای همیشه از بین رفته است... آنچه اکنون در حال ظهور است، شبیه به آن نیست. بیشتر به‌صورت معاملاتی و مختص تنگه‌های راهبردی است که توسط یک کشور کوچک، یعنی عمان، که خود هیچ قدرت قهری ندارد و فقط اعتماد دارد، میانجی‌گری می‌شود.»

در نهایت، ترتیبات نوظهور بر سر تنگه هرمز، آزمونی بزرگ برای توانایی عمان در ایجاد تعادل بین رابطه ریشه‌دار خود با ایران و منافع جمعی شورای همکاری به شمار می‌رود. 

مسقط به دلیل دسترسی به تهران و شهرت خود در تسهیل گفت‌و‌گو، نقش دیپلماتیک منحصربه‌فردی را به دست آورده است، اما این نقش، خطرات فزاینده‌ای را نیز به همراه دارد. 

برای عمان، موفقیت به چیزی فراتر از بازگشایی آبراه بستگی دارد. موفقیت در گرو آن است که هر توافقی، آزادی ناوبری، قوانین بین‌المللی و منافع تمام کشور‌های عربی خلیج فارس را حفظ کند.