یکی از روایتهای جذاب درباره تاریخ اقتصادی ایران، داستان نقش فخرالدوله در تأسیس بانک ملی ایران است. در این روایت گفته میشود هنگامی که رضاشاه برای تأمین سرمایه بانک ملی از تجار بازار درخواست کمک کرد و با استقبال مواجه نشد، فخرالدوله به او پیغام داد که «مگر من مردهام که از بازاریها پول قرض میخواهی؟» و آمادگی خود را برای سرمایهگذاری در بانک ملی اعلام کرد. حتی جملهای نیز به رضاشاه نسبت داده میشود که فخرالدوله را «یک مرد واقعی» در ایران دانست.
این روایت سالهاست در نوشتههای تاریخی و فضای مجازی تکرار میشود؛ اما پرسش مهم این است: آیا اسناد رسمی تأسیس بانک ملی، این روایت را تأیید میکنند؟
بررسی قوانین و اسناد موجود، تصویر متفاوتی ارائه میدهد.
۱. بانک ملی چگونه تأسیس شد؟
مجلس شورای ملی در ۱۴ اردیبهشت ۱۳۰۶ «قانون اجازه تأسیس بانک ملی ایران برای پیشرفت امر تجارت و فلاحت و زراعت و صناعت» را تصویب کرد.
مطابق ماده نخست این قانون، دولت مکلف شد بانک ملی ایران را تأسیس کند. بنابراین از نظر حقوقی، تأسیس بانک ملی یک اقدام شخصی یا سرمایهگذاری خصوصی نبود؛ بلکه یک پروژه دولتی بود که با تصویب قانون مجلس شکل گرفت.
حتی قانون، نحوه تأمین سرمایه بانک را نیز مشخص کرده بود.
بر اساس ماده دوم، سرمایه اصلی بانک ۱۵ میلیون تومان تعیین شده بود که قرار بود از محل فروش جواهرات دولتی و خالصجات تأمین شود.
ماده سوم نیز به دولت اجازه میداد برای فراهم کردن سرمایه ابتدایی، تا پنج میلیون تومان از ودایع خود را به بانک اختصاص دهد.
بنابراین نخستین نکته روشن است: مبنای حقوقی تأسیس بانک ملی، سرمایهگذاری فخرالدوله یا سایر اشخاص خصوصی نبود؛ قانون مجلس و منابع مالی پیشبینیشده برای دولت بود.
۲. سرمایه اولیه بانک از کجا آمد؟
اسناد بعدی نیز این تصویر را تقویت میکنند. در قانون افزایش سرمایه بانک ملی مصوب ۱۷ تیر ۱۳۱۴، هنگامی که سرمایه بانک افزایش یافت، قانون صراحتاً از مبالغی سخن میگوید که قبلاً پرداخت شده، همچنین ارزش طلای دولتی و بخشی از منافع خالص بانک که از بدو تأسیس حاصل شده بود.
از این مهمتر، اساسنامه بانک ملی در سال ۱۳۱۷ تصریح میکند که تمام سهام بانک توسط دولت تعهد شده بود و بخش عمده آن نیز پرداخت شده بود. …
