دانشمند پرسشگر

حمیرا ملکی،گروه اندیشه: در جهان تخصص‌گرایی امروز که گفت‌وگو میان علوم دشوار شده، ابوریحان بیرونی نمونه‌ای کم‌نظیر از دانشمندی است که مرزهای معرفتی را به رسمیت نمی‌شناخت. او همزمان ریاضیدان، منجم، جغرافیدان، مورخ، معدن‌شناس، داروشناس و پژوهشگر فرهنگ هند بود. اما شاید مهم‌تر از این جامعیت، «روش او در دانستن» باشد: نزدیک شدن به موضوع، شناخت زبان و دستگاه مفهومی آن، پرهیز از داوری شتاب‌زده و تلاش برای فهم دیگری از درون جهان فکری خودش.

 

بیرونی در کنار ابن‌سینا قله‌های یک عصر علمی

غلامرضا اعوانی، استاد فلسفه و عضو فرهنگستان علوم ایران، در آغاز سخنان خود جایگاه بیرونی را در تاریخ علم و تمدن اسلامی یادآور شد و او را در کنار ابن‌سینا از برجسته‌ترین شخصیت‌های علمی قرون چهارم و پنجم دانست:«اگر قرن چهارم و پنجم را اوج فعالیت‌های علمی بدانیم، بدون شک ابوریحان بیرونی در کنار ابن‌سینا از شخصیت‌های بسیار برجسته این دوره است.»

اعوانی با اشاره به سال‌های زندگی بیرونی افزود که او در سال ۳۶۲ هجری قمری، هشت سال پیش از ابن‌سینا، متولد شد و در سال ۴۴۰ هجری قمری درگذشت و در نتیجه دوازده سال پس از ابن‌سینا نیز زندگی کرد. این همزمانی تاریخی، تنها یک نکته تقویمی نیست؛ زیرا بیرونی و ابن‌سینا را می‌توان دو نماینده مهم دو گرایش متفاوت در تاریخ اندیشه دانست: یکی با تأکید بیشتر بر مشاهده و تجربه و دیگری با قدرت کم‌نظیر در صورت‌بندی عقلانی و فلسفی مسائل.

در همین زمینه، اعوانی بخشی از مسیر شکل‌گیری شخصیت علمی بیرونی را توضیح داد. به گفته او، «ابونصر عراق» از استادان برجسته بیرونی بود و بیرونی تا پایان عمر با احترام فراوان از او یاد می‌کرد. ابونصر عراق نیز از شاگردان ابوالوفا محمد بن محمد بوزجانی، ریاضیدان بزرگ ایرانی بود. این زنجیره استاد و شاگرد نشان می‌دهد بیرونی محصول یک فضای علمی زنده و شبکه‌ای از انتقال دانش بود؛ فضایی که در آن دانش حاصل گفت‌وگو، پرسش، آموزش و نقد متقابل بود. …