دانشگاه در محاصرهٔ سیاست و ایدئولوژی؛ تأملی دربارهٔ زوال علم و اخلاق دانشگاهی

آنچه در ادامه می‌آید، صرفاً یک داوری نظری دربارهٔ دانشگاه نیست؛ برآمده از تجربهٔ زیستهٔ من در دانشگاه، مشاهدهٔ تحولات آن و نگرانی از روندی است که به گمانم، در سال‌های اخیر شتاب بیشتری گرفته است. سخن از مجموعه‌ای از ناکارآمدی‌های مدیریتی یا اختلافات فردی نیست؛ مسئله، فرایندی عمیق‌تر است که می‌توان از آن به‌مثابهٔ فرسایش تدریجی حیات علمی و اخلاق دانشگاهی یاد کرد؛ فرایندی که در آن، دانشگاه به‌تدریج از رسالت اصلی خود فاصله می‌گیرد و به‌جای آنکه عرصهٔ مواجههٔ آزادانهٔ اندیشه‌ها، مناظرهٔ نظری، نقد روش‌شناختی و رقابت علمی باشد، به میدان منازعات جناحی، صف‌بندی‌های سیاسی و رقابت بر سر سهم و منزلت تبدیل می‌شود.

 

مسئله فقط این نیست که سیاست به دانشگاه راه یافته است؛ دانشگاه همواره در نسبت با جامعه و قدرت سیاسی قرار داشته و نمی‌تواند نسبت به مسائل عمومی بی‌تفاوت باشد. مسئله از جایی آغاز می‌شود که سیاست، به‌جای آنکه موضوع تأمل و نقد دانشگاه باشد، به منطق مسلط بر مناسبات درونی آن تبدیل می‌شود؛ و ایدئولوژی، به‌جای آنکه موضوع فهم و گفت‌وگوی انتقادی قرار گیرد، به معیاری برای سنجش افراد، تعیین حدود مشروعیت فکری و حتی توزیع فرصت‌های علمی بدل می‌شود. برای توصیف این وضعیت، شاید بتوان از مفهوم «ایدئوسیاسی‌شدگی دانشگاه» سخن گفت؛ وضعیتی که در آن، درهم‌تنیدگی سیاست‌زدگی و ایدئولوژی‌زدگی، استقلال داوری علمی را تضعیف می‌کند و منطق معرفت را به حاشیهٔ منطق قدرت می‌راند.در چنین وضعیتی، نزاع بر سر نظریه، روش، شواهد و اعتبار استدلال، جای خود را به منازعه بر سر هویت‌های سیاسی، تعلقات جناحی و مرزبندی‌های ایدئولوژیک می‌دهد. اهمیت سخن، بیش از آنکه به استحکام استدلال و اعتبار شواهد وابسته باشد، به جایگاه گوینده در صف‌بندی‌های موجود و میزان هم‌سویی او با انتظارات مسلط گره می‌خورد. اینجاست که دانشگاه، بی‌آنکه لزوماً صورت ظاهری خود را از دست بدهد، ممکن است به‌تدریج از جوهرهٔ خویش تهی شود. …